ปลายสิงหาคมที่ผ่านมา น้ำท่วม จ.น่าน และแพร่ หลากมาถึง “ลุ่มน้ำยม” สุโขทัย พิษณุโลก พิจิตร...มองเผินๆ หลายคนอาจคิดว่านี่เป็นแค่ “ภัยธรรมชาติ” ที่เกิดตามฤดูกาลแต่เชื่อหรือไม่ เหตุครั้งนี้เกือบทำให้ลุ่มน้ำยมต้องผจญกับวิกฤติน้ำท่วมรุนแรงไม่แพ้ปี 2554 และความเสี่ยงแบบเดียวกันนี้ พร้อมจะหวนกลับมาเล่นงานคนในลุ่มน้ำยมได้ตลอดเวลา ตราบที่ยังไม่สามารถวางระบบจัดการน้ำได้ดีกว่าที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน“จริงๆแล้วต้องบอกว่าครั้งนี้เราโชคดีที่สามารถคุมสถานการณ์เอาไว้ได้ ไม่เช่นนั้นแล้วพื้นที่ลุ่มน้ำยมคงเสียหายมากกว่านี้”ดร.สมเกียรติ ประจำวงษ์ เลขาธิการสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.) ในฐานะรองผู้อำนวยการกองอำนวยการน้ำแห่งชาติ (กอนช.) กล่าวลำดับเหตุการณ์ ชี้ว่าต้นตอน้ำท่วมครั้งนี้เกิดจากร่องความกดอากาศต่ำกำลังแรงที่พาดผ่าน จ.น่าน และ จ.แพร่ ทำให้เกิดฝนตกหนักซ้ำๆในพื้นที่ 22 ส.ค. ปริมาณน้ำในแม่น้ำน่านพุ่งสูงถึง 2,920 ลบ.ม./วินาที มากกว่าที่เกิดจากพายุซินลากูถึง 1.5 เท่า มากกว่าความสามารถรับน้ำสูงสุดท้ายเจ้าพระยา ที่รับได้ 2,800 ลบ.ม./วินาที โดยมวลน้ำก้อนนี้ไหลลงสู่เขื่อนสิริกิติ์ 218.71 ล้าน ลบ.ม. สูงกว่าตอนน้ำท่วมใหญ่ปี 2554 ที่มีน้ำไหลลงเขื่อนแค่ 214.42 ล้าน ลบ.ม.“ที่บอกว่าโชคดี คือ ครั้งนี้อ่างเก็บน้ำในเขื่อนสิริกิติ์สามารถรับน้ำได้ทั้งหมด ไม่เช่นนั้นจะเกิดอะไรขึ้น ถ้าน้ำจำนวนนี้ไหลลงมารวมกับน้ำจากแม่น้ำยมที่มาจาก จ.แพร่ แน่นอนว่าจะส่งผลให้สุโขทัย พิษณุโลก และพิจิตร เกิดน้ำท่วมหนักกว่าที่เกิดขึ้นหลายเท่าตัว”ดร.สมเกียรติ ชี้ว่า เหตุการณ์ครั้งนี้สะท้อนถึง “จุดอ่อน” ของลุ่มน้ำยม ไม่มีแหล่งเก็บกักน้ำ ขนาดใหญ่มาคอยรับน้ำ การจัดการมวลน้ำที่ไหลจาก จ.แพร่ ต้องทำโดยใช้วิธีการผันน้ำไปไว้ที่แม่น้ำน่าน รวมถึงลำน้ำสาขา และทุ่งรับน้ำที่อยู่ใกล้เคียง แม้จะช่วยบรรเทาปัญหาได้ในระดับหนึ่ง แต่ก็ยังคงเกิดปริมาณน้ำสะสมไหลเข้าท่วมจุดเปราะบางในสุโขทัย พิษณุโลก และพิจิตร“สิ่งที่เกิดขึ้นยังเป็นสาเหตุสำคัญของการเกิดน้ำท่วมซ้ำซากในพื้นที่เป็นประจำเกือบทุกปี พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรี จึงสั่งการให้ สทนช. ปรับแนวทางการแก้ปัญหาลุ่มน้ำยมทั้งระบบ โดยมุ่งลดผลกระทบจากน้ำท่วมและเก็บกักน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้งอย่างมีประสิทธิภาพไปพร้อมๆกัน” ที่ผ่านมารัฐบาลได้กำหนดแผนหลัก 20 ปี พัฒนาลุ่มน้ำยม มีเป้าหมายพัฒนาแหล่งเก็บกักน้ำรวม 800 ล้าน ลบ.ม. พัฒนาแก้มลิงชะลอน้ำ 833 ล้าน ลบ.ม.ช่วงปี 2561-2563 ดำเนินงานไปแล้ว 697 โครงการ อาทิ อ่างเก็บน้ำน้ำปี้ จ.พะเยา, แก้มลิงวังทองแดง จ.สุโขทัย, การเติมน้ำใต้ดินระดับตื้นทุ่งบางระกำ และโครงการบางระกำโมเดล จ.พิษณุโลกดังนั้น กรอบการทำงานของ สทนช. จะยังคงยึดแนวทางตามแผนหลัก 20 ปี โดยจะมุ่งขับเคลื่อนการพัฒนาพื้นที่รับน้ำ ชะลอน้ำ และพัฒนาแหล่งน้ำทุกรูปแบบ รวมทั้งเชื่อมโยงการใช้ประโยชน์จากโครงการต่างๆ เพื่อให้เกิดเครือข่ายจัดการลุ่มน้ำที่สมบูรณ์ โดยเบื้องต้นมีแผนดำเนินการ 3 ส่วนลุ่มน้ำยมตอนบน ระยะเร่งด่วนปี 2564 ฟื้นฟูป่าต้นน้ำและติดตั้งระบบเตือนภัย ระยะสั้นปี 2565-2566 พัฒนาแหล่งน้ำขนาดกลางและเล็ก รวมถึงแหล่งน้ำตามแนวคิด “สะเอียบโมเดล” ลุ่มน้ำยมตอนกลาง ระยะเร่งด่วนปี 2564 จัดการจราจรน้ำและปรับปรุงลำน้ำที่ตื้นเขิน ระยะสั้นปี 2565-2570 พัฒนาแหล่งกักเก็บน้ำในลำน้ำสาขา และเพิ่มความจุแหล่งน้ำเดิม ระยะยาวหลังปี 2570 พัฒนาแหล่งกักเก็บน้ำในลำน้ำยม ซึ่งต้องรับฟังความคิดเห็นจากประชาชนอีกครั้งลุ่มน้ำยมตอนล่าง ระยะเร่งด่วน เริ่มปี 2564 พัฒนาอาคารบังคับน้ำ 10 แห่ง จากเดิมที่มีอยู่แล้ว 11 แห่ง รวมทั้งระบบผันน้ำเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพระบายน้ำ เช่น โครงการคลองผันน้ำยมน่าน ระยะกลางเริ่มดำเนินการปี 2566 พัฒนาพื้นที่ลุ่มต่ำเหนือ จ.นครสวรรค์ “ช่วงปี 2564-2566 จะมีการดำเนินโครงการหลัก เกี่ยวกับการป้องกันน้ำท่วมที่สำคัญบนลุ่มน้ำยมถึง 36 โครงการ เพิ่มความจุของน้ำ 116 ล้าน ลบ.ม. ชะลอน้ำได้ 833 ล้าน ลบ.ม. พื้นที่รับประโยชน์ 1.67 แสนไร่ 26,949 ครัวเรือน ทำควบคู่ไปกับการพัฒนาแหล่งน้ำขนาดกลางและเล็กในพื้นที่ลุ่มน้ำยมตอนบนและตอนกลางที่เก็บกักน้ำได้เพิ่มอีก 234 ล้าน ลบ.ม. จะสามารถลดปริมาณน้ำส่วนเกินก่อนไหลลงสู่พื้นที่ตอนล่างไม่ให้ประสบปัญหาท่วมแล้งซ้ำซากได้อย่างยั่งยืนมากขึ้น”ดร.สมเกียรติ กล่าวว่า ทั้งหมดนี้เป็นกรอบการทำงานที่จะเกิดขึ้นภายในอีก 2-3 ปีข้างหน้า ซึ่งจะเห็นว่ายังไม่บรรลุเป้าหมายตามแผนแม่บทลุ่มน้ำยม...ปัญหาน้ำท่วมน้ำแล้ง ในช่วง 2-3 ปี ยังคงเกิดขึ้น จะมากหรือน้อยก็ขึ้นอยู่กับสภาพภูมิอากาศและการรับรู้ของประชาชนและในอนาคตจะมีการมอบแผนงานทั้งหมดให้คณะอนุกรรมการทรัพยากรน้ำจังหวัด และคณะกรรมการลุ่มน้ำร่วมพิจารณาตัดสินใจ รวมถึงเสนอแผนการแก้ไขปัญหาและบริหารจัดการน้ำที่ตรงกับความต้องการของคนในพื้นที่ เพื่อให้ภาคส่วนต่างๆ ในลุ่มน้ำยมมีส่วนร่วมในการสร้างอนาคตให้กับตัวเอง.ชาติชาย ศิริพัฒน์
