ตลอดหลายปีที่ผ่านมาการบริหารจัดการระบบน้ำบนพื้นที่สูง เพื่อการเกษตรที่ยั่งยืน ถือเป็นความท้าทายอย่างมาก ด้วยสภาพความเป็นอยู่ของเกษตรกรในพื้นที่ส่วนใหญ่มุ่งปลูกพืชเชิงเดี่ยว และอาศัยน้ำในช่วงฤดูฝน ทำให้พื้นที่ประสบปัญหาขาดแคลนน้ำอย่างรุนแรง กระทั่งสถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง (องค์การมหาชน) หรือ สวพส. ได้นำโครงการเข้าไปช่วยเหลือและสนับสนุนที่เน้นการทำงานแบบมีส่วนร่วม ชุมชนต้นแบบบ้านแม่วาก ต.แม่นาจร อ.แม่แจ่ม จ.เชียงใหม่ ถือเป็นชุมชนที่มีการบริหารจัดการในระดับดีเลิศ การันตีด้วยรางวัลเลิศรัฐ ประเภทสัมฤทธิผลประชาชนมีส่วนร่วม“ชุมชนต้นแบบบ้านแม่วาก มีประชากรทั้งหมด 327 คน 102 ครัวเรือน เกษตรกรโดยส่วนใหญ่ปลูกพืชเชิงเดี่ยวในช่วงฤดูฝนเป็นหลัก มีพื้นที่ในการปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ 1,506.54 ไร่ แต่ประสบปัญหาขาดแคลนแหล่งน้ำเพื่อการเกษตรอย่างรุนแรง”นายวิรัตน์ ปราบทุกข์ ผอ.สวพส. ลำดับที่มาของปัญหาในชุมชนต้นแบบบ้านแม่วาก จนกระทั่ง ปี 2557 สวพส. โดยโครงการพัฒนาพื้นที่สูงแบบโครงการหลวงแม่มะลอ ร่วมกับชุมชนบ้านแม่วาก และองค์การบริหารส่วนตำบลแม่นาจร ได้จัดทำแผนชุมชนเพื่อรับฟังความคิดเห็นของชุมชน ทบทวนปัญหาความต้องการของชุมชน วิเคราะห์ปัญหาและสาเหตุ และกำหนดทิศทางการพัฒนาร่วมกัน จนพบว่าชุมชนไม่มีแหล่งต้นน้ำของตนเอง ไม่สามารถปลูกพืชทางเลือกอื่นนอกจากข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ จึงต้องการพัฒนาแหล่งน้ำบนพื้นที่สันดอยยาว เนื้อที่กว่า 600 ไร่ และชุมชนไม่สามารถจัดการแก้ไขปัญหาได้เพียงลำพัง“มีการถอดบนเรียนกระบวน การเรียนรู้เพื่อวางแผนงานร่วมกับชุมชนในการจัดหาแหล่งน้ำ วางแผน การพัฒนาเชิงพื้นที่ให้มีความยั่งยืน พร้อมกับการปรับเปลี่ยนพื้นที่จากการปลูกพืชเชิงเดี่ยวมาเป็นปลูกไม้ผลในระบบอนุรักษ์ดินและน้ำ ร่วมกันวิเคราะห์ปัญหาสำคัญของชุมชน ความต้องการของชุมชนที่แท้จริง จัดทำขอบเขตพื้นที่ป่าไม้และพื้นที่ทำกิน (Zoning) มีการจัดทำแผนการใช้ประโยชน์ที่ดินรายแปลง โดยใช้เครื่องมือ GPS ให้เกษตรกรเดินรอบแปลงที่ทำกินของตัวเอง และบันทึกข้อมูลการใช้ประโยชน์พื้นที่และตรวจเช็กความถูกต้อง จนเกิดเป็นแผนที่การใช้ประโยชน์ที่ดินรายแปลงของเกษตรกรบ้านแม่วาก” ผอ.สวพส. บอกว่า แผนที่การใช้ประโยชน์ที่ดินนี้เป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้ชุมชนและหน่วยงานเห็นภาพบริบทชุมชนร่วมกัน เกิดการร่วมวิเคราะห์วางแผนในการพัฒนาได้ตรงกับปัญหาที่แท้จริงและผลจากการทำงานแบบมีส่วนร่วม ทำให้พบว่าชุมชนให้ความสำคัญในการพัฒนาแหล่งน้ำเพื่อการเกษตร เป็นอันดับ 1เพื่อชุมชนจะได้มีน้ำในการผลิตพืชทางเลือกในการทำอาชีพการเกษตรมากขึ้นหลังจากนั้นมีการกำหนดเป้าหมายร่วมกัน ประกอบด้วย (1) สร้างรายได้รายวัน รายเดือน รายปี (2) ปลูกพืชที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม (3) สร้างพื้นที่สีเขียวในแปลงเกษตรและพื้นที่ป่าของชุมชน (4) สร้างป่าสร้างรายได้ และ (5) ลดปัญหาหมอกควันจากการที่ สวพส. สนับสนุนเจ้าหน้าที่ประจำพื้นที่ งบประมาณในการดำเนินงาน เครื่องมือแผนที่ต่างๆ ที่ และเป็นหน่วยงานหลักในการประสานงานระหว่างชุมชนกับหน่วยงานต่างๆ ให้แต่ละภาคส่วนเข้ามามีส่วนร่วมในแต่ละระยะของการดำเนินงานตั้งแต่เริ่มแรกจนถึงปัจจุบัน ทำให้ทุกวันนี้ชุมชนบ้านแม่วากมีแหล่งน้ำเพื่อการเกษตร กว่า 40 บ่อ มีปริมาณน้ำทั้งหมด 5,780 ลบ.ม พื้นที่ได้รับประโยชน์ 624.42 ไร่ จำนวน 72 แปลง เกษตรกรผู้ได้รับประโยชน์ 66 ราย และการปรับเปลี่ยนพื้นที่จากการปลูกพืชเชิงเดี่ยวกลายเป็นพื้นที่ปลูกไม้ผลในระบบอนุรักษ์ดินและน้ำ การปลูกไผ่ผสมผสาน ไม้ผลไม้มีค่ากว่า 58 ชนิด เพื่อเพิ่มพื้นที่สีเขียวของชุมชนและความสมบูรณ์ของพื้นป่าบทสรุปความสำเร็จของบ้านแม่วาก เกิดจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ การร่วมดำเนินงานทุกภาคส่วน ผ่านช การใช้แผนที่ในการวางแผนการพัฒนาร่วมกัน (one map) ที่ช่วยสร้างความเข้าใจ ร่วมตกลงวางแผนและตัดสินใจ ชุมชนรับทราบข้อมูลที่แท้จริง ทำให้ลดความขัดแย้งเรื่องที่ดินทำกิน การพัฒนาผู้นำด้านทักษะและถ่ายทอดองค์ความรู้ทางวิชาการด้านการบริหารจัดการพื้นที่ของชุมชน การถอดบทเรียนจากการทำงานที่ผ่านมา ร่วมกับผู้แทนหน่วยงานต่างๆ โดยชุมชนแม่วากได้รับการยกย่องเป็น “หมู่บ้านเรียนรู้เรื่องการบริหารจัดการน้ำ” ให้กับชุมชนรอบข้างเข้ามาเรียนรู้.ชาติชาย ศิริพัฒน์
