หนังสือ เบื้องหลังการปฏิวัติ 2475 (สำนักพิมพ์แสงดาว พิมพ์ครั้งที่ 9 พ.ศ.2565) “กุหลาบ สายประดิษฐ์” เขียน ถึงพระยาพหลพลพยุหเสนา ตอน มูลเหตุจูงใจในการเปลี่ยนแปลงการปกครองพระยาพหล เล่าว่า สายพลเรือน คณะหลวงประดิษฐ์มนูธรรม คิดกันก่อนหน้านั้น 6-7 ปี ตั้งแต่อยู่เมืองนอก ส่วนสายทหาร คิดกันก่อนราว 2-3 ปี “ด้วยเหตุจูงใจทางหน้าที่การทหาร”จบจากโรงเรียนนายร้อยทหารบก สอบได้ที่ 1 พระยาพหลได้ทุนไปศึกษาวิชาทหารต่อที่เยอรมนี เมื่อปี 2447 เรียนจบรับราชการทหารต่อที่กองทัพเยอรมนี ถึงปี 2455 รวมเวลาศึกษาต่อที่เดนมาร์กเป็น 10 ปีปี 2473 ในการประชุมประจำปี พระยาพหลเริ่มรู้สึก สุ้มเสียงของทหารผู้น้อยชั้นนายพัน ผู้ใหญ่ไม่รับฟัง จนถึงครั้งการประชุม เรื่องฝรั่งเศสเสนอขายปืนสโตร๊กบัน (ปืนใหญ่สนามเพลาะ) พระยาพหลคัดค้าน ปืนรุ่นนี้เก่าล้าสมัยเมื่อทหารผู้ใหญ่ไม่รับฟังอีก ท่านเก็บเอาความเสียใจไว้ เจอทูตทหารฝรั่งเศส ถามเป็นปืนรุ่นสงครามโลกครั้งที่ 1 ใช่หรือไม่ ทูตทหารฝรั่งเศสอึกอัก แต่ก็ยอมรับว่าใช่แต่เขาก็เห็นว่า ประเทศไทยไม่มีวี่แววจะรบกับประเทศใด ปืนสโตร๊กบัน มีไว้รับมือการจลาจลพระยาพหลคิดว่า งานซื้อปืนสโตร๊กบัน ไทยน่าจะถูกต้มช่วงเวลานั้น พระยาพหลมีเพื่อนนายทหารสนิท ร่วมรุ่นนักเรียนเยอรมันสองคน คนแรกนายพันเอกพระยาทรงสุรเดช คนที่สอง นายพันเอกพระยาศรีสิทธิสงครามความสนิทสนมของทั้งสามเป็นที่รู้ทั่วไป หม่อมเจ้าอลงกฎ เสนาบดีกระทรวงกลาโหม ประทานฉายาว่า ทแกล้วทหารสามเกลอ แห่งกองทัพไทยทรงเรียกพระยาทรงว่า ดาตายัง เรียกพระยาศรีว่า อาโธส และเรียกพระยาพหลว่า ปอโธสความเป็นห่วงประเทศไทยจะเข้าสู่ความหายนะ ความรู้สึกไม่พอใจเจ้านายและบรรดานายทหารผู้ใหญ่ของพระยาพหล ระบายถึงเพื่อนทแกล้วทหารสามเกลอทุกคนเห็นตรงกัน ภาวะแห่งราชการแผ่นดินเช่นนี้ สมควรได้รับการเปลี่ยนแปลงแก้ไข มิฉะนั้น ประเทศชาติก็ไม่มีทางจะเจริญก้าวหน้าความคิดถึงขั้นเปลี่ยนระบบการปกครอง ซึ่งเป็นการแก้จากรากฐาน เมื่อแย้มให้พระยาศรีสิทธิสงคราม หวังจะให้ร่วมความคิดด้วย แต่พระยาศรีสิทธิสงคราม ก็เป็นแต่พยักหน้าไม่แสดงความแน่ชัดว่า จะล่มหัวจมท้ายด้วยหรือไม่พระยาพหลเพียรพูดจูงใจหลายคราว พระยาศรีสิทธิสงคราม ก็คงยังประหยัดถ้อยคำจนถึงวันปฏิบัติการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 24 มิ.ย.2475 พระยาศรีสิทธิสงครามตรงรี่มาที่บ้านพระยาพหล ด้วยไม่ทราบว่าท่านเกลอของท่านเป็นผู้นำก่อการครั้นทราบแล้ว ก็ขอหลบซ่อนตัวอยู่ในบ้านพระยาพหล นั่นเองเหตุการณ์ทางการเมืองเดินหน้า ต่อเนื่องไปถึงคราวกบฏบวรเดช พระยาศรีสิทธิสงคราม อาโธส เลือกอยู่ฝ่ายกบฏ ขณะพระยาพหล ปอโธส อยู่ฝ่ายรัฐบาลสองในสามทแกล้วทหารสามเกลอ ก็ต้องเผชิญหน้ากัน พระยาศรีสิทธิสงคราม อาโธส ตายในช่องหินลับที่ปากช่อง...วันเสร็จศึก พระยาพหล หัวหน้าคณะราษฎร ปอโธส ได้นำพวงมาลาไปคำนับศพท่านเกลอผู้เป็นปิยะมิตรปิดฉากทแกล้วทหารสามเกลอไว้แค่นั้นขึ้นชื่อว่าการเมืองไม่ว่าสมัยใด ไม่มีคำว่ามิตรแท้และศัตรูถาวร นับประสาอะไรกับความสัมพันธ์สามพี่น้องทหาร ที่กำลังกลายเป็นอดีตไปแล้ว เมื่อไม่กี่วันที่ผ่านมา.กิเลน ประลองเชิง
