พวกเราเป็นคนบ้านนอก พอคุ้นๆกับตัวพระตัวนางที่ร้องรำทำเต้นอยู่ในละครนอก อย่างแก้วหน้าม้า หลวิชัยคาวี หรือสังข์ศิลป์ชัย รู้จักละครในที่จำกัดให้เล่นแต่ในรั้วในวังอยู่บ้าง ก็แต่เรื่องอิเหนาแต่ไม่รู้เลย ในเรื่อง “อิเหนา” ที่ฟังๆเหมือนเรื่องเดียวกันนั้น ยังแยกเป็นสองสาย อิเหนา และดาหลังเปิดนามานุกรมวรรณคดีไทย (มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาจัดพิมพ์ พ.ศ.2548 เล่ม 3) อ่านพอจับความได้ อิเหนา 1 ระเด่นมนตรี พระเอกในบทละครชื่อดาหลัง มีชายาสี่คนนางเกนบุษบาส่าหรี นางบุษบาก้าโหละ นางจินตะหราวาตี และนางหยังหยังส่าหรีส่วนในอิเหนา 2 ที่ชื่อเสียงคุ้นหูกว่า อิเหนามีชายาถึงสิบคนจำนวนชายาแค่นี้ กับเจ้าชายหนุ่มรูปงามยุคสมัยนั้น ไม่มากไม่น้อยซักเท่าไหร่ในอิเหนา 1 กับชายาชื่อจินตะหราวาตีนั้น ผมอ่านหัวข้อย่อย “เหยี่ยวมนต์” แล้วชอบมาก บทรักบทใคร่อิเหนาตอนนี้คล้ายพระลอ ของไทย ตอนหลงตามไก่ฟ้าไปหาพระเพื่อน พระแพงอิเหนาตอนนี้กำลังพัวพันกับเรื่องรักเรื่องรบ ชุลมุน จนทำท่าจะบ้า พระน้องต้องพาไปบวชเป็นฤาษี สงบสติอารมณ์ ได้ชื่อตอนนี้ พระฤาษี หลังหลังหนึ่งหรัดขนาดหนีเป็นฤาษีอยู่ป่า มารก็ยังอุตส่าห์ตามไปผจญจู่ๆคืนหนึ่งนางจินตะหราวาตี ธิดาองค์โปรดของระตูปัตหรำหลับฝันไป ได้ไปนอนเรียงเคียงหมอนสุขสันต์หรรษาอยู่กับฤาษีหลัง-หลังหนึ่งหรัดสาวงามระดับลูกสาวเจ้านคร นครไหนก็ไม่ต่างกัน อยากได้เดือนดาวพ่อแม่ก็ต้องหา ระตูปัตหรำดิ้นรนตามหา “ฤาษีในฝัน” ให้ลูกสาว ส่งคนไปสืบหาว่าอยู่ที่ไหน แต่ก็ไม่มีใครรู้เรื่องร้อนถึงเทพารักษ์ประจำเมือง ใครมีหนังสือเรื่องดาหลังอ่าน ช่วยค้นมาบอกต่อสักหน่อย ระตูปัตหรำใช้เครื่องเซ่นในพิธีบวงสรวง อะไร กว่าท่านเทพารักษ์จะพึงใจตามท้องเรื่อง แต่งเป็นคำกลอน เทพารักษ์รับปากว่าจะช่วยแล้วก็บอกว่า“แต่ในเวลาพรุ่งนี้ จะไปหาฤาษีมาจงได้ จงเปิดทวารวังตลอดไป ให้ถึงปราสาทพระบุตรี”ในท้องเรื่องอธิบายว่า เทพารักษ์ไม่ได้ใช้อิทธิฤทธิ์ด้วยการเสกปุ๊บให้เป็นไป แต่ใช้วิธีไปจับเอาเหยี่ยวตัวหนึ่งมาลงอักขระที่ลิ้น แล้วก็ปล่อยให้บินไปถึงอาศรมพระฤาษี“จึงจับลงตรงที่บัญชร พลอดฉอดเสียงอ่อนตามภาษา แสนเสนาะด้วยฤทธิ์เทวา ปักษาส่งเสียงสำเนียงนวล”ตามบทกลอน ก็ต้องเข้าใจได้ว่า เหยี่ยวส่งภาษาคน ฤาษีหลังหลังหนึ่งหรัดได้เห็นได้ฟังก็หลงรัก เหยี่ยวได้โอกาสก็ค่อยๆถลาบินหนี พระฤาษีก็เดินตาม เหยี่ยวหยุดรอบ้าง เห็นฤาษีเหนื่อย ก็บินวนเวียนใกล้ๆยั่วใจบ้างก็อย่างที่ฤาษีสั่ง ระตูปัตหรำสั่งเปิดทางโล่งให้ฤาษีหลังหลังหนึ่งหรัดเดินเข้าไปในปราสาทนางจินตะหราวาตีพระฤาษีจีวรร้อนลาบวช ได้เสียเป็นผัวเมียแป๊บเดียว นางจินตะหราวาตีท้องได้ห้าเดือนคนรุ่นเก่าสนุกกับเรื่องดาหลัง อิเหนา เพราะหลงเสน่ห์เรื่องรักๆใคร่ๆ ทำนองนี้ แม้พระเอกจะไม่รู้เห็นเป็นใจสักเท่าไร แต่ก็ต้องแพ้ฤทธิ์เทพารักษ์ จำนวนชายาจึงเพิ่มเอาๆเทพารักษ์ในเรื่อง “อิเหนา” คงคล้ายๆ “ปู่เจ้าสมิงพราย” ในเรื่องพระลอ ขลังพอๆกัน เสกเอาทั้งฝ่ายหญิงฝ่ายชายเคลิบเคลิ้มไปด้วยกันแต่ก็พอมีข้อสังเกต วิชาไสยศาสตร์ทำนองนี้ เขาจำกัดวงใช้แค่เรื่องรักเรื่องใคร่ของหญิงชายส่วนเรื่องอำนาจการเมืองเรื่องใหญ่ สมัยนี้ส่วนใหญ่เอาชนะกันด้วยอาวุธและจำนวนคน น้อยครั้งจะเอาชนะกันได้ด้วยเล่ห์กล บางบ้านเมืองผมได้ข่าว เมื่อยังโค่นคนใหญ่ทันทีไม่ได้ เขาก็ค่อยๆเริ่มที่คนใกล้ตัวกลการเมืองกลนี้ ฟังดูแล้วไม่ง่าย แต่ก็น่ากลัวอยู่ไม่น้อยเหมือนกัน.กิเลน ประลองเชิง
