“ก้อยปลา-ปลาจก-ปลาร้าดิบ” ...เมนูเด็ดคู่สำรับวิถีชาวอีสานที่ฝังรากลึกมานานนับศตวรรษ กำลังถูกท้าทายด้วยภัยเงียบที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า เมื่อข้อมูล ล่าสุดปี 2569 ณ อำเภอโคกโพธิ์ไชย จังหวัดขอนแก่น บ่งชี้ตัวเลขน่าตกใจ...ตรวจ 100 เจอเชื้อถึง 30!แม้ร่างกายยังดูแข็งแรงดี แต่นี่คือสัญญาณเตือนภัยของ “มะเร็งท่อน้ำดี” ที่พร้อมจะคร่าชีวิตหากไม่เร่งสกัดตั้งแต่ต้นน้ำนายแพทย์ทิว อุดชาชน ผู้อำนวยการโรงพยาบาลโคกโพธิ์ไชย บอกว่า ในพื้นที่อำเภอโคกโพธิ์ไชยมีกลุ่มเป้าหมายอายุ 15 ปีขึ้นไป เกือบ 2 หมื่นคน แต่ที่ผ่านมาเข้าถึงการคัดกรองเพียง 21% ยิ่งเมื่อดูข้อมูลย้อนหลังปี 2567 อัตราติดเชื้อพุ่งสูงถึง 50% และล่าสุดต้นปี 2569 เพียงแค่ 2 สัปดาห์ของการลงพื้นที่เชิงรุก...กลับพบผู้ติดเชื้อรายใหม่สูงถึง 1,018 ราย“พยาธิใบไม้ตับเป็นภัยเงียบที่น่ากลัว เพราะมันอยู่ในร่างกายได้เป็นปีโดยไม่แสดงอาการ กว่าจะรู้ตัวอีกทีอาจลุกลามเป็นมะเร็งท่อน้ำดีที่รักษาไม่หาย การตรวจเจอตั้งแต่ระยะแรกและได้รับยาทันที คือทางรอดเดียวของเรา” บุญรอด ชาวเขาอ้อ นายอำเภอโคกโพธิ์ไชย ว่า “หลายคนรวมถึงผมเองไม่เข้าใจ คิดว่าพยาธิเป็นเพียงเรื่องเล็กน้อย แต่จริงๆแล้วเกี่ยวข้องกับมะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งเป็นอันตรายอย่างยิ่ง ข้อมูลทางการแพทย์ระบุว่า พยาธิใบไม้ตับสามารถอยู่ในร่างกายได้เป็นปีโดยที่เราไม่รู้ตัว”นับรวมไปถึงพฤติกรรมในชุมชน เช่น การถ่ายลงแหล่งน้ำ การปล่อยของเสียลงน้ำ รวมถึงสัตว์เลี้ยงถ่ายลงแหล่งน้ำเป็นวงจรการแพร่เชื้อ นอกจากนี้ยังมีความเชื่อผิดๆว่ากินปลาดิบแล้วดื่มเหล้าตามจะช่วยฆ่าเชื้อได้ ซึ่งไม่เป็นความจริง และสื่อโซเชียล บางครั้งก็ทำให้คนเข้าใจผิด...เกี่ยวกับการกินอาหารดิบ“การกินปลาดิบไม่ได้ทำให้เกิดอาการทันที พยาธิจะอยู่ในร่างกายแบบเงียบๆเป็นเวลานาน กว่าจะรู้ตัวอีกทีก็อาจลุกลามแล้ว หากไม่คัดกรองก็จะไม่รู้”ปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีในภาคอีสาน เป็นความท้าทายสำคัญของระบบสาธารณสุขไทยมาอย่างยาวนาน ด้วยพฤติกรรมการบริโภคปลาน้ำจืดดิบหรือกึ่งดิบ ส่งผลให้ประชาชนจำนวนมากมีความเสี่ยงติดเชื้อโดยไม่รู้ตัว เพื่อตอบโจทย์ปัญหานี้ สถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี มหาวิทยาลัยขอนแก่น จึงได้พัฒนา “ชุดตรวจพยาธิใบไม้ตับชนิดเร็ว OV-ATK” ที่ช่วยให้การคัดกรองทำได้สะดวก รวดเร็ว และเข้าถึงประชาชนมากขึ้นควบคู่กับพัฒนาระบบการให้บริการเชิงรุกร่วมกับ อสม. และ รพ.สต. ในการสัมภาษณ์คัดกรองและบันทึกข้อมูลลงฐานข้อมูล “Isan Cohort” เพื่อจัดทำแผนที่กลุ่มเสี่ยง ก่อนประสานหน่วยนวัตกรรมลงพื้นที่ตรวจด้วยชุด OV-ATK หากพบการติดเชื้อจะได้รับการรักษาด้วยยาพราซิควอนเทลทันทีแนวทางนี้มุ่งแก้ปัญหา “พยาธิใบไม้ตับ” และ “มะเร็งท่อน้ำดี” ในภาคอีสานอย่างครบวงจร ภายใต้แนวคิด One Health ที่เชื่อมโยงสุขภาพของมนุษย์ สัตว์ สิ่งแวดล้อม...ตั้งแต่การป้องกัน คัดกรอง จนถึงการรักษา เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของคนอีสานศ.ดร.ไพบูลย์ สิทธิถาวร นักวิจัยอาวุโส สถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี มหาวิทยาลัยขอนแก่น เน้นเสริมว่า การตรวจคัดกรองด้วยชุดตรวจ OV-ATK กลายเป็นทางออกสำคัญ ที่ช่วยปลดล็อกข้อจำกัดของการตรวจแบบเดิม ซึ่งต้องใช้อุจจาระเป็นตัวอย่าง...หลายคนรู้สึกไม่สะดวกและหลีกเลี่ยงการตรวจเมื่อเปลี่ยนมาใช้การตรวจปัสสาวะ กระบวนการง่ายขึ้น เข้าถึงได้มากขึ้น และสามารถขยายการตรวจในชุมชนได้อย่างรวดเร็ว...ขั้นตอนการตรวจไม่ซับซ้อน ใช้เวลาเพียง 5-10 นาที และสามารถทราบผลได้ภายในราว 10 นาที ชุดตรวจนี้เป็นชุดตรวจสำเร็จรูปชนิดเร็ว ที่พัฒนาขึ้นตามแนวคิดขององค์การอนามัยโลก เน้นย้ำว่า...เครื่องมือคัดกรองควรใช้งานง่าย ราคาย่อมเยา มีประสิทธิภาพ และนำไปใช้ได้อย่างแพร่หลาย เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงการตรวจได้จริงในระดับชุมชนพุ่งเป้าไปที่การตรวจเชิงรุกด้วยนวัตกรรม OV- ATK ไม่ใช่เพียงการตรวจคัดกรองเท่านั้น แต่เป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนนโยบายสาธารณสุขสู่การปฏิบัติในระดับพื้นที่ เป็นการลงทุนด้านการป้องกันโรคที่คุ้มค่า และยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนอำเภอโคกโพธิ์ไชยในทัศนะของ ทันตแพทย์อรรถพร ลิ้มปัญญาเลิศ รองเลขาธิการ สปสช. เห็นว่า บทเรียนสำคัญอีกประการ คือ “การทำงานร่วมกันระหว่างภาครัฐและภาคเอกชน” ในระดับพื้นที่โรงพยาบาลร่วมกับอำเภอได้จัดทำโครงการขึ้นมา มีโรงพยาบาลเป็นแกนหลักในการขับเคลื่อนชวนหน่วยบริการภาคเอกชน เช่น คลินิกเทคนิคการแพทย์ เข้ามาร่วม ในทางปฏิบัติหน่วยบริการเหล่านี้มีศักยภาพ มีทั้งเจ้าหน้าที่ เครื่องมือ อุปกรณ์ และระบบตรวจที่พร้อมไปตั้งจุดบริการในพื้นที่ ทำให้สามารถตรวจและรู้ผลได้ทันที ซึ่งช่วยให้การจัดบริการเชิงรุกมีความสะดวกและมีประสิทธิภาพมากขึ้น “การทำงานในลักษณะนี้เป็นตัวอย่างของความร่วมมือระหว่างภาครัฐและภาคเอกชน ที่ช่วยให้การดำเนินงานมีประสิทธิภาพสูง และจากการลงพื้นที่ตรวจเยี่ยม ก็ยิ่งทำให้เกิดความมั่นใจว่า ความร่วมมือในลักษณะนี้มีประสิทธิภาพ น่าเชื่อถือ และสามารถขยายผลต่อไปได้”ตอกย้ำบทเรียนจาก “โคกโพธิ์ไชย” คือเครื่องยืนยันว่า เมื่อนวัตกรรมไทยมาตรฐานโลกอย่าง OV-ATK มาเจอกับระบบบัตรทองที่เข้มแข็งและความร่วมมือของคนในท้องถิ่นปัญหาสาธารณสุขที่ยืดเยื้อมานานก็มีทางออก วันนี้...รอยยิ้มของชาวบ้านในพื้นที่คือคำตอบว่า “การป้องกันดีกว่าการรักษา”ประเด็นสำคัญมีว่า...นวัตกรรมไทยชิ้นนี้กำลังกลายเป็นเกราะคุ้มกันชีวิตคนอีสาน สกัดกั้นความเสี่ยงโรคมะเร็งท่อน้ำดีอย่างครบวงจรตั้งแต่ “ต้นน้ำ” จนถึง “ปลายน้ำ”.คลิกอ่านคอลัมน์ “สกู๊ปหน้า 1” เพิ่มเติม
