ช่วงกว่า 10 วัน ของเทศกาลตรุษจีน มีกิจกรรมสำคัญมากมาย กิจกรรมแรก ชาวจีนโบราณทำกันทุกครัวเรือน คือเทศกาลส่งเจ้าเตาไฟขึ้นสวรรค์อาจารย์ถาวร สิกขโกศล เขียนไว้ใน “เทศกาลจีนและการเซ่นไหว้” (สำนักพิมพ์มติชน พ.ศ.2557) หลังจากมนุษย์รู้จักไฟปรุงอาหาร เตาก็เข้ามามีบทบาทสำคัญ เกิดประเพณีรำลึกถึงเตาไฟแล้ววิวัฒนาการเป็นการบูชาเจ้าเตาไฟด้วยความเชื่อว่า เตาไฟมีเทพเจ้าสิงสถิตเตาไฟจีนมีสองชนิด คือเจ้า เตาใหญ่ กับหลู่ หรือโล้ว เตาเล็ก เตาเล็กเคลื่อนย้ายได้แบบเตาอั้งโล่ ใช้ทั้งให้ความอบอุ่น หลอมโลหะ ปิ้งย่างปรุงอาหาร เตาใหญ่อยู่ในครัว ใช้เป็นหลักในการปรุงอาหาร แต่ปิ้งย่างไม่สะดวกเตาใหญ่นี่แหละ คนจีนเชื่อว่าเป็นที่สถิตของเทพเจ้าเจ้าเตาไฟ คือเจ้าไม่มีศาล ไม่มีผู้สร้างให้ ไม่มีภาพหรือรูปปั้นในศาลเจ้าหรือวัดเจ้าเตาไฟ เป็นหนึ่งในห้าของเทพประจำบ้าน นอกจากเทพเตาไฟ ยังมีเทพแห่งประตูบ้าน เทพแห่งประตูห้อง เทพแห่งบ่อน้ำ (ในบ้าน) และเทพห้องโถงกลางแต่เดิมมีความเชื่อว่า เทพทั้งห้ามีหน้าที่คุ้มครองคนในบ้าน แต่ต่อมาความเชื่อเทพเจ้าทั้งห้าเริ่มเสื่อมลงคนจีนรุ่นปัจจุบัน ยังเหลือเทพแห่งเตาไฟ และเทพแห่งประตูบ้าน เท่านั้นความเชื่อเทพเจ้าเตาไฟ มีวิวัฒนาการยาวนาน จนถึงสมัยราชวงศ์ถังก็ลงตัวฐานะของเจ้าเตาไฟ ไม่ธรรมดา เง็กเซียนฮ่องเต้ส่งลงมาจากสวรรค์ นอกจากหน้าที่คุ้มครองป้องกันแล้วยังมีหน้าที่จดบันทึกความดีความชั่ว กลับไปรายงานปีละครั้งเง็กเซียนฮ่องเต้จะพิจารณารายงาน แล้วลิขิตชะตาชีวิตคนในบ้านนั้น ในปีต่อไปถึงวันไหว้ ทุกบ้านจะตัดม้ากระดาษ 1 หรือ 2 ตัว ติดไว้ที่หน้าเตาไฟ ให้ท่านใช้ขี่ขึ้นสวรรค์ ของเซ่นไหว้แตกต่างกันตามลักษณะท้องถิ่น โดยทั่วไปมี หัวหมูสุก 1 หัว ปลาดิบ 2 ตัว ชาหวาน และของหวานต่างๆการไหว้ด้วยของหวาน จะลืมไม่ได้ เพราะเชื่อว่า เจ้าเตาไฟจะรายงานแต่เรื่องที่อ่อนหวานของหวานนิยมขนมเหนียว เจตนาให้ติดปากติดฟัน หากเจ้ารายงานเรื่องไม่ดี จะได้พูดไม่สะดวกจีนภาคเหนือ พัฒนาขนมหวานไหว้เจ้าเตาไฟ กวนใส่แบะแซ เหนียวหนึบ แต่จะติดปากติดฟันเจ้ามากน้อยนั้นไม่รู้ รู้แต่ว่าพวกเด็กๆ ชอบขนมหวานชนิดนี้มากระหว่างกวนขนม...นิยมเอาเหล้าไปป้ายที่ช่องใส่ฟืน เชื่อว่า ถ้าเจ้าเมาจะรายงานเง็กเซียนฮ่องเต้ไม่ถนัดปากเจ้าขึ้นสวรรค์ไปแล้ว จะกลับในวันสิ้นปีต่อวันปีใหม่ ทุกบ้านจะจุดธูปเทียนต้อนรับ และติดรูปเจ้าเตาไฟแผ่นใหม่ จีนภาคใต้ส่วนใหญ่เชื่ออย่างนี้ส่วนจีนแต้จิ๋ว ถือว่าเจ้าจะกลับมาวันที่ 4 ค่ำเดือนอ้ายอาจารย์ถาวรว่าปัจจุบัน พิธีไหว้เจ้าเตาไฟเสื่อมลงไปมาก เหลืออยู่ในครอบครัวจีนที่ถือประเพณีเคร่งครัดคนยากจนไม่มีเงินซื้อของไหว้ ใช้เพียงธูป 3 ดอก และน้ำสะอาดชามเดียวก็ได้ ว่ากันว่าท่านใจดี ถ้าไหว้ท่านด้วยใจ ท่านก็อวยพรและคุ้มครองป้องกันให้อยู่ดีมีสุขทุกคนเมืองไทยเราตอนนี้ มีคนจนเพิ่มขึ้นทุกวัน คนมีแรงก็ปล้นก็จี้ คนไม่มีแรง หากจะใช้ธูปสามดอกไหว้...ควันธูปผมเคยได้ยินเป็นฝุ่นพิษสำคัญ ใครสูดเข้าไปตายผ่อนส่งผมก็หวังว่าเมื่อหันหน้าไปพึ่งใครไม่ได้ เราคงไม่ชวนกันไปไหว้เจ้าเตาไฟ...เพราะหากเพิ่มควันธูปให้โขมงไปทั้งเมือง...พวกเราคงต้องปิดประตูอยู่แต่ในบ้านกันเท่านั้นเอง.กิเลน ประลองเชิง
