บทเรียนภัยไซเบอร์ถล่มยุโรป ส่องความเสี่ยง "ไทย" โดนแฮกเกอร์เจาะ ระบบปลอดภัยพร้อมแค่ไหน

บทเรียนภัยไซเบอร์ถล่มยุโรป ส่องโอกาส "ไทย" โดนแฮกเกอร์เจาะ ระบบปลอดภัยพร้อมแค่ไหน? "ดร.เรือบิน"  แนะยกระดับบุคลากรอุดรูรั่ว-พัฒนาระบบบตรวจจับ ชี้ยุคเอไอทำแฮกเกอร์ทำงานเร็วขึ้น 10 เท่า

จากกรณีหลายประเทศยุโรปเผชิญกับภัยคุกคามไซเบอร์ระลอกใหม่ โดยเมื่อวันที่ 2 พ.ย.ที่ผ่านมา เกิดเหตุแฮกเกอร์ เจาะระบบทำความเย็นและตู้แช่แข็งของซูเปอร์มาร์เก็ตหลายแห่งในอย่างน้อย 7 ประเทศ คือ สวีเดน เบลเยียม ลักเซมเบิร์ก ฟินแลนด์ ไอร์แลนด์ เอสโตเนีย และฝรั่งเศส โดยเข้าไปปรับเพิ่มอุณหภูมิจากติดลบเป็น 18-50 องศาเซลเซียส เช่นเดียวกับเมื่อวันที่ 4 พ.ย.ที่ผ่านมา เกิดเหตุโจมตีสถาบันโลหิตแห่งชาติฝรั่งเศส (EFS) ที่แฮกเกอร์เจาะระบบเข้าไปปรับอุณหภูมิเป็นสูงขึ้น 

จากการโจมตีดังกล่าว ทำให้ซูเปอร์มาร์เก็ตหลายสิบแห่งรวมถึงร้านขายอาหารสดท้องถิ่นได้รับความเสียหาย อาหารเน่าเสียต้องกำจัดทิ้งจำนวนมาก โดยเจ้าของร้านขายเนื้อท้องถิ่นในเบลเยียมรายหนึ่ง ประเมินความเสียหายเฉพาะร้านของตนสูงถึง 15,000 ยูโร (ราว 5 แสนบาท) ขณะที่สถาบันโลหิตแห่งชาติฝรั่งเศส เจ้าหน้าที่สังเกตเห็นสิ่งผิดปกติและกู้คืนระบบได้ทันท่วงที จึงไม่มีเลือดบริจาคเสียหาย 

ทั้งนี้เจ้าหน้าที่กำลังอยู่ระหว่างสืบสวนหาตัวผู้กระทำผิดในทั้ง 2 กรณี โดยยังไม่มีการยืนยันระบุตัวตนของผู้ลงมือและแรงจูงใจอย่างเป็นทางการ แม้จะมีกลุ่มแฮกเกอร์รัสเซียอย่าง NoName057 และ Z-Pentest Alliance ออกมากล่าวอ้าง ว่าเป็นผู้เจาะระบบควบคุมซูเปอร์มาร์เก็ต แต่ผู้เชี่ยวชาญยังตั้งข้อสงสัยว่าเป็นเพียงการแอบอ้าง เนื่องจากไม่ตรงกับรูปแบบการทำงานดั้งเดิมของกลุ่มดังกล่าว 

ขณะเดียวกันก็มีการวิเคราะห์ว่า อาจเป็นกลุ่มแฮกเกอร์ระดับรัฐบาล เนื่องจากมองว่าลักษณะการโจมตีสอดคล้องกับปฏิบัติการ "สงครามไฮบริด" (Hybrid Warfare) หรือการก่อวินาศกรรมของรัฐบาลรัสเซียเพื่อสร้างความระส่ำระสายในยุโรปตั้งแต่เกิดสงครามยูเครน หรืออีกส่วนก็วิเคราะห์ว่าอาจเกิดจากแฮกเกอร์อิสระหรือกลุ่มวัยรุ่นที่ตั้งใจมาป่วนก็เป็นได้ 

ด้านแรงจูงใจในการก่อเหตุ นักวิเคราะห์ส่วนใหญ่เห็นตรงกันว่า ไม่ใช่การเรียกค่าไถ่ (Ransomware) เนื่องจากไม่มีการติดต่อขอเงิน และอาหารจะเน่าเสียทันทีเมื่ออุณหภูมิพุ่งสูง ทำให้ไม่สามารถใช้เป็นข้อต่อรองได้ 

นายทอม เฮเกล จาก Tom Hegel จาก SentinelOne บริษัทเทคโนโลยีด้านความปลอดภัยทางไซเบอร์ ชี้ว่า การไม่มีข้อเรียกร้องทางการเงินสะท้อนถึงแรงจูงใจในการ ก่อวินาศกรรม มากกว่า สอดคล้องกับความเห็นของ คริสตอฟ แฮนเซน กรรมาธิการยุโรปด้านการเกษตร และแถลงการณ์ของสหภาพยุโรป (EU) ที่ระบุว่า เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นมีเจตนาจงใจขัดขวางห่วงโซ่อุปทานอาหาร บั่นทอนความเชื่อมั่นของผู้บริโภค และสร้างผลกระทบทางจิตวิทยาให้ประชาชนเกิดความหวาดกลัว

ทั้งนี้ระบบความเย็นของซูเปอร์มาร์เก็ตในยุโรป มักบริหารจัดการด้วยระบบควบคุมทางไกลผ่านการเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ต (IoT) รวมถึงบางแห่งที่เชื่อมต่อผ่านเครือข่ายมือถือ 4G เพื่อให้สามารถตรวจสอบติดตามได้ง่าย ลดภาระพนักงานเข้าไปเช็กตามร้าน ขณะเดียวกันก็กลายเป็นจุดอ่อนให้แฮกเกอร์สามารถเจาะระบบเข้ามาได้ง่ายโดยไม่ต้องใช้มัลแวร์หรืออาวุธดิจิทัลที่ซับซ้อน

ภัยคุกคามไซเบอร์ยุคเอไอ จะรุนแรงขึ้นต่อเนื่อง 

ทีมข่าวไทยรัฐออนไลน์ พูดคุยประเด็นนี้ กับ ดร.ธรรม์ธีร์ สุกโชติรัตน์ หรือ “ดร.เรือบิน” นักวิทยาศาสตร์ข้อมูล และผู้เชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยี มองว่า จากการโจมตีไซเบอร์ที่เกิดขึ้นในยุโรป และสร้างความเสียหายต่อสินค้านั้น ในกรณีของสถาบันโลหิตแห่งชาติฝรั่งเศส ถือว่าทำได้ดี ที่ระบบสามารถตรวจจับได้ก่อนที่จะเกิดความเสียหายขึ้น

อย่างไรก็ดีในปัจจุบัน ที่เทคโนโลยีก้าวหน้ามากขึ้น โดยเฉพาะปัญญาประดิษฐ์ หรือ เอไอ ทำให้แฮกเกอร์มีแนวทางในการเจาะระบบมากขึ้น โดยในการสร้างโปรแกรมหรือซอฟต์แวร์ต่างสามารถลดจำนวนคนและทำได้เร็วขึ้นอย่างมาก ดร.ธรรม์ธีร์ ประเมินจากประสบการณ์ส่วนตัวและจากการสอบถามคนในวงการ คาดว่าเร็วขึ้นราว 10 เท่า

นอกจากนี้อีกความสามารถของเอไอ คือการประเมิน “ฉากทัศน์” หรือช่องว่างของระบบ ทำให้แฮกเกอร์ สามารถเจาะเข้าระบบด้วยวิธีการหรือแนวทางใหม่ได้มากขึ้น 

ยกตัวอย่างกรณีที่เป็นข่าวดังล่าสุด อย่างการแฮกระบบ “ไบแนนซ์” (Binance) แพลตฟอร์มซื้อขายเงินดิจิทัลรายใหญ่ที่สุดของโลกและขโมยเงินคริปโตเคอเรนซีมูลค่ากว่า 6.34 พันล้านดอลลาร์สหรัฐ (ราว 2 แสนล้านบาท) ก็พบว่าวิธีการกระจายเงินของแฮกเกอร์เป็นเส้นทางเงินที่ไม่เคยเห็นเกิดขึ้นที่ไหนมาก่อน ซึ่งการที่ทำได้เช่นนี้ ต้องอาศัยความสามารถ ฉากทัศน์ใหม่ และเอไอเข้ามาใช้งานแน่นอน และคาดว่าการแฮกระบบต่างๆ ในอนาคตต่อจากนี้จะถูกยกไปอีกระดับแน่นอน

ดร.ธรรม์ธีร์ ชี้ว่า ช่องว่างที่เกิดขึ้นบ่อยครั้ง คือเกิดจาก “คนใน” หรือ “ผู้ให้บริการ” (Vendor) เทคโนโลยีต่างๆ ซึ่งอาจเกิดได้ทั้งจากความตั้งใจและไม่ตั้งใจ เช่น การเผลอคลิกลิงก์ภายนอก และทำให้เกิดรูรั่วขึ้นมาได้

“อุปกรณ์ของคนในหรือ Vendor ได้รับสิทธิ์ให้เข้าถึงข้อมูลภายในอยู่แล้ว หากแฮกเกอร์สามารถเข้าถึงอุปกรณ์ของคนกลุ่มนี้ได้ก็สามารถทำงานได้เหมือนคนใน ซึ่งนี่ก็เป็นรูรั่วหนึ่ง เพียงแต่ว่าความท้าทายคือต้องทำอย่างไรให้เข้าถึงอุปกรณ์เหล่านี้ได้ บางกรณีอาจเกิดจากการเผลอคลิกลิงก์หรือติดตั้งโปรแกรมบางอย่าง เนื่องจากทุกคนมีชีวิตส่วนตัวที่อาจเผลอเอามาปนกันและเกิดความผิดพลาดได้”

ความเสี่ยงภัยคุกคามไซเบอร์ไทย ยกระดับรับมืออย่างไร?

ดร.ธรรม์ธีร์ กล่าวถึงกรณีภัยคุกคามไซเบอร์ที่ไทยเคยเผชิญหรือเกิดขึ้นบ่อย คือการแฮกข้อมูลเพื่อนำไปขาย เช่น ข้อมูลสาธารณสุข ที่มีการเจาะระบบสารสนเทศโรงพยาบาล (Hospital Information System:HIS) แฮกข้อมูลเวชระเบียนของผู้ป่วยหลายล้านคนมาเปิดเผย หรือนำไปวางขายในตลาดมืด ซึ่งถือเป็นข้อมูลที่เป็นส่วนตัวและสร้างความเสียหายอันดับต้นๆ

ข้อมูลเหล่านี้แม้ไม่ได้เป็นการเรียกเอาทรัพย์สินจากเจ้าของระบบหรือเจ้าของข้อมูลโดยตรง แต่มักถูกซื้อโดยกลุ่มมิจฉาชีพ ขบวนการสแกมเมอร์ เพื่อนำไปใช้ในการหลอกลวงเอาทรัพย์สินต่อไป

หากเทียบกับกรณีสถาบันโลหิตแห่งชาติฝรั่งเศสที่เพิ่งเกิดขึ้น จะเห็นได้ว่าระบบตรวจจับ (Monitoring) ของไทย ยังต้องการการปรับปรุงอีกมาก เพราะในขณะที่ฝรั่งเศสสามารถตรวจจับได้ก่อนเกิดความเสียหาย แต่ไทยยังปล่อยให้มีการหลุดรั่วอยู่ และจากบทเรียนที่เกิดขึ้น ดร.ธรรม์ธีร์ มองว่า ควรยกระดับการป้องกันแก้ไข ดังนี้

1. หน่วยงานรัฐและผู้ให้บริการภาคเอกชนที่มีส่วนเกี่ยวข้อง ต้องยกระดับความสามารถให้ทันความก้าวหน้าของเทคโนโลยี เอไอ และความเสี่ยงทางไซเบอร์ที่เพิ่มขึ้น โดยเฉพาะในส่วนของ “บุคลากร” ที่ควรต้องได้รับการเพิ่มทักษะ เพื่ออุดรอยรั่ว ลดความผิดพลาด

2. พัฒนาระบบตรวจจับ (Monitoring) หากเกิดความผิดพลาดจนผ่านปราการแรกมาได้ แต่ถ้ามีระบบตรวจจับติดตามได้ดีก็จะสามารถแก้ไขได้ทัน หรือลดผลกระทบได้ โดยอาจแบ่งการแจ้งเตือนระดับความรุนแรง เช่น แบ่งเป็นระดับเขียว เหลือง แดง และรีบเข้าไปตรวจสอบตั้งแต่ระดับสีเหลืองเพื่อให้แก้ไขได้ทัน, จัดลำดับว่าหากพบความผิดปกติแล้ว ผู้ที่จำเป็นต้องรับรู้มีใครบ้าง เพื่อป้องกันการส่งต่อข่าวสารที่สร้างความตื่นตระหนก เป็นต้น

3. เตรียมแผนสำรอง หากมีการเจาะเข้าระบบและทำให้เกิดความเสียหายแล้ว ต้องมีแผนรับมือเพื่อให้สามารถบริการได้อย่างต่อเนื่อง ไม่ให้กระทบต่อประชาชนหรือผู้บริโภค

สภาผู้บริโภค จี้รัฐกำกับมาตรฐาน ระวัง ภัยไซเบอร์ ทุกอุตสาหกรรม 

ด้านนายอุดมธิปก ไพรเกษตร อนุกรรมการด้านการสื่อสาร โทรคมนาคม และเทคโนโลยีสารสนเทศ สภาผู้บริโภค กล่าวว่า ปัจจุบันความเสี่ยงจากการโจมตีไซเบอร์มีแนวโน้มซับซ้อนมากขึ้นตามความก้าวหน้าเทคโนโลยี โดยเฉพาะเอไอ ซึ่งสามารถช่วยวิเคราะห์ระบบและค้นหาช่องโหว่ด้านความปลอดภัยได้รวดเร็วขึ้น แต่ในขณะเดียวกัน ผู้ไม่หวังดีก็สามารถนำเทคโนโลยีดังกล่าวไปใช้เพิ่มประสิทธิภาพในการโจมตีได้เช่นกัน

หลักสำคัญของการบริหารความเสี่ยงคือ ต้องยอมรับว่าไม่มีระบบใดปลอดภัยได้ 100% องค์กรจึงไม่ควรมองเพียงการป้องกันไม่ให้ถูกโจมตี แต่ต้องสามารถตรวจพบความผิดปกติ จำกัดความเสียหาย และฟื้นฟูระบบกลับมาให้บริการได้อย่างรวดเร็ว

สิ่งสำคัญคือหน่วยงานกำกับดูแลต้องให้ความสำคัญกับความปลอดภัยไซเบอร์อย่างจริงจัง โดยเฉพาะธุรกิจที่ให้บริการประชาชนจำนวนมาก หรือมีระบบดิจิทัลเชื่อมโยงกับโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของประเทศ

สำหรับประเทศไทย มีทั้งสำนักงานคณะกรรมการการรักษาความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์แห่งชาติ (สกมช.) และหน่วยงานกำกับดูแลรายอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้อง จึงควรบูรณาการการทำงานเพื่อกำหนดมาตรฐานความปลอดภัยที่เหมาะสมกับระดับความเสี่ยงของแต่ละกิจการ ไม่ว่าจะเป็นระบบการเงิน โทรคมนาคม ค้าปลีก หรือบริการที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยของประชาชน

นอกจากนี้ ผู้ประกอบการควรประเมินช่องโหว่ของระบบอย่างสม่ำเสมอ จำกัดสิทธิการเข้าถึงระบบควบคุมจากภายนอก จัดให้มีระบบสำรองและแผนดำเนินธุรกิจต่อเนื่อง รวมถึงสามารถแยกระบบที่ถูกโจมตีออกจากระบบหลัก เพื่อป้องกันไม่ให้ความเสียหายขยายวงกว้าง

ประชาชนต้องปกป้องตัวเอง แต่ไม่ตื่นตระหนก

นายอุดมธิปกกล่าวว่า ความเสี่ยงจากการโจมตีไซเบอร์สามารถเกิดขึ้นได้ในทุกประเทศ เพราะธุรกิจและประชาชนต่างพึ่งพาระบบดิจิทัลมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะระบบการเงิน การชำระเงิน และการสื่อสาร ซึ่งกลายเป็นบริการพื้นฐานในชีวิตประจำวัน

หากระบบธนาคารหรือการชำระเงินอิเล็กทรอนิกส์ขัดข้องจากการโจมตีไซเบอร์ ไม่สามารถถอนเงินหรือโอนเงินได้ตามปกติ จึงควรมีเงินสดสำรองในจำนวนที่เหมาะสม เช่นเดียวกับการสื่อสาร ที่ปัจจุบันประชาชนจำนวนมากใช้การโทรผ่านแอปพลิเคชันต่าง ๆ มากกว่าการโทรศัพท์แบบเดิม บางครั้งก็ติดต่อกันโดยไม่มีหมายเลขโทรศัพท์ หากแอปฯ หรือระบบอินเทอร์เน็ตขัดข้อง ก็อาจไม่สามารถติดต่อบุคคลสำคัญได้ทันที

นอกจากนี้ยังมีความเสี่ยงจากอุปกรณ์อัจฉริยะภายในบ้าน หรือ Internet of Things (IoT) เช่น กล้องวงจรปิด หุ่นยนต์ดูดฝุ่น และอุปกรณ์ไฟฟ้าที่เชื่อมต่ออินเทอร์เน็ต ซึ่งอาจมีการส่งข้อมูลไปยังระบบคลาวด์หรือเซิร์ฟเวอร์ของผู้ให้บริการในต่างประเทศได้

แม้อุปกรณ์เหล่านี้ช่วยเพิ่มความสะดวกสบาย แต่ผู้บริโภคควรตระหนักว่าข้อมูลที่อุปกรณ์จัดเก็บหรือส่งออกไปอาจเกี่ยวข้องกับภาพภายในบ้าน พฤติกรรมการใช้ชีวิต หรือข้อมูลการใช้งานส่วนบุคคล หากระบบถูกเข้าถึงโดยไม่ได้รับอนุญาต ก็อาจกระทบความเป็นส่วนตัวและความปลอดภัยได้ ดังนั้นควรเลือกใช้อุปกรณ์จากผู้ผลิตที่มีนโยบายด้านความปลอดภัยชัดเจน เปลี่ยนรหัสผ่านเริ่มต้น อัปเดตซอฟต์แวร์อย่างสม่ำเสมอ และตรวจสอบสิทธิการเข้าถึงข้อมูลของแอปพลิเคชันที่เชื่อมต่อกับอุปกรณ์ 

“แม้การโจมตีไซเบอร์บางกรณีจะไม่เกี่ยวข้องกับข้อมูลส่วนบุคคลโดยตรง แต่ปัญหาข้อมูลรั่วไหลยังเป็นความเสี่ยงสำคัญที่ประชาชนไม่ควรมองข้าม เพราะข้อมูลที่หลุดออกไปอาจถูกนำไปใช้หลอกลวงหรือแอบอ้างตัวตนในรูปแบบต่าง ๆ ประชาชนจึงควรให้ความสำคัญกับการป้องกันข้อมูลของตนเอง โดยเฉพาะบัญชีอีเมลซึ่งมักเป็นช่องทางสำคัญในการเข้าถึงบริการดิจิทัลอื่น ๆ ควรเปิดใช้ระบบยืนยันตัวตนสองขั้นตอน (Two-Factor Authentication) ใช้รหัสผ่านที่รัดกุมและไม่ซ้ำกัน รวมถึงระมัดระวังการกดลิงก์หรือเปิดไฟล์จากแหล่งที่ไม่น่าเชื่อถือ” อุดมธิปก กล่าว

อย่างไรก็ตาม ประชาชนไม่จำเป็นต้องตื่นตระหนกหรือกักตุนเงินสดและสินค้าเกินความจำเป็น แต่ควรเตรียมความพร้อมตามระดับความเสี่ยงของตนเอง เช่นเดียวกับการเตรียมรับมือสถานการณ์น้ำท่วม ไฟฟ้าดับ หรือเหตุฉุกเฉินอื่น ๆ ที่อาจทำให้บริการพื้นฐานหยุดชะงักชั่วคราว

ที่มา : สภาองค์กรของผู้บริโภค, theguardian, reuters