โรคสมองเสื่อมที่เกิดจากเส้นเลือดผิดปกติ vascular cognitive impairment and dementia (VCID) และสมองสูงวัย aging brain ระบบระบายขยะสมองสามารถวัดด้วยการติดตาม การเคลื่อนโมเลกุลของน้ำตามช่องว่างรอบหลอดเลือด ถ้าวิ่งไม่ดีน้ำคั่งในเนื้อเยื่อสมรรถภาพสมองด้อยลงการ “ยกระดับการประเมินสมอง” ในบริบท โรคเส้นเลือดสมองขนาดเล็ก cerebral small vessel disease (cSVD) มีความสำคัญมากโดยชี้ให้เห็นว่าความผิดปกติของระบบระบายขยะของสมอง glymphatic system วัดด้วยการเคลื่อนโมเลกุลของน้ำตามช่องว่างรอบหลอดเลือด diffusion tensor image along perivascular space (DTI-ALPS) เชื่อมโยงกับการเสื่อมสมรรถภาพสมองในการทำหน้าที่จัดการ executive function (EF) ตัวกลาง (mediator) ทางชีววิทยาคือ free water ในสมองส่วนสีขาว white matter (WM-FW) ศึกษาใน 4 cohort กลุ่มอิสระ (รวม >3,700 คน (MarkVCID UCD-ADRC UCSF-MAC Framingham Heart Study) กลุ่มอายุกลางคนถึงสูงวัยการประเมิน DTI-ALPS index เท่ากับเป็น surrogate หรือตัวแทนของการระบายน้ำในท่อขยะ [glymphatic/interstitial fluid (ISF) drainage] ถ้าไม่ดีเกิดน้ำคั่งค้างในเนื้อเยื่อ (interstitial fluid burden) การประเมินสมอง Executive function (EF) ด้วย UDS3-EF compositeALPS index ต่ำ บ่งบอกระบายขยะไม่ดี สัมพันธ์กับคะแนน EF ต่ำลง ผลนี้ “คงอยู่” แม้ปรับอายุ เพศ ตัวแปรความเสี่ยงของเส้นเลือด vascular risk factors รวมทั้ง white matter hyper intensity (WMH) หรือรอยสว่างในสมองส่วนสีขาว ที่บอกถึงความถดถอยของเนื้อสมองส่วนลึกหรือเส้นใยประสาท และตัวแปร DTI อื่นๆ (fractional anisotropy, mean diffusivities) การประเมินระบบระบายขยะนี้เป็นเรื่อง fluid dynamics WM-Free Water คือ “ตัวกลาง” เชื่อมเหตุและผล WM-FW มีน้ำคั่งเพิ่มขึ้น สัมพันธ์กับ EF แย่ลง อธิบายความสัมพันธ์ระหว่าง ALPS และ EF ได้ ~30-43% ในทุกกลุ่มการศึกษา ดังนั้น เป็นการพิสูจน์ชัดเจนว่า ระบบระบายขยะไม่ดี เกิดการท้นของน้ำเข้าไปในเนื้อเยื่อสมอง สมองเสื่อมสมรรถภาพ ALPS สะท้อน “การระบายของเหลว” มากกว่าการดูโครงสร้างเส้นใยเฉยๆงานนี้เชื่อม 3 โลกเข้าด้วยกันอย่างเป็นรูปธรรมและสนับสนุนแนวคิดว่า สมองเสื่อมที่เกิดจากเส้นเลือดฝอยผิดปกติไม่ใช่เป็นเพียงแค่สมองถูกทำลายจากการขาดเลือด แต่เป็นการเคลียร์หรือระบายน้ำที่ล้มเหลวของสมอง บ่งบอกกระบวนการขั้นตอนที่ทำให้สมองทำหน้าที่ไม่ดีตั้งแต่ต้น นอกจากนั้น จะช่วยแยกสมองเสื่อมที่เกิดขึ้นจากโรค เช่น อัลไซเมอร์ หรือการที่ที่มีภาวะสองอย่างรวมอยู่ด้วยกัน และที่สำคัญก็คือติดตามการดำเนินโรค และการตอบสนองต่อการรักษา เช่น การรักษาภาวะนอนไม่หลับหรือการนอนผิดปกติ ซึ่งส่งผลไปถึงสมองในระบบระบายขยะ และติดตามการรักษาโรคทางเมตาบอลิก รวมทั้งโรคหัวใจและความดันโลหิตสูงบทความ MRI free water mediates the association between DTI-ALPS and executive function (Alzheimer’s & Dementia 30/12/2024) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39740225/หมอดื้อคลิกอ่านคอลัมน์ "สุขภาพหรรษา" เพิ่มเติม
