55 ปี ประวัติศาสตร์ "รัฐบาลผสม" อายุเฉลี่ย 537 วัน นายกฯ สอบผ่าน 5 คน

ขั้นตอนสำคัญหลังมีการ "เลือกตั้ง" ที่ประชาชนทั้งประเทศจับตามอง คงหนีไม่พ้น "การจัดตั้งรัฐบาล" ที่น้อยนักจะมีพรรคชนะเลือกตั้งสามารถจัดตั้งรัฐบาลพรรคเดียวด้วยเสียงข้างมากแบบท่วมท้นได้ ส่วนมากแล้วล้วนแต่มีเสียง "ปริ่มน้ำ" จนต้องมีการรวมตัวของพรรคการเมืองเพื่อความมีเสถียรภาพ หรือที่เรียกว่า "รัฐบาลผสม"

การจัดตั้ง "รัฐบาลผสม" ไม่ได้เพียงแค่มารวม ๆ ตัวกันแล้วตั้งรัฐบาลแค่นั้นจบ แต่ส่วนใหญ่แล้ว มักจะพ่วงมาด้วย "การต่อรอง" เก้าอี้ในคณะรัฐมนตรี หลังการจัดตั้งรัฐบาลผสมเรียบร้อยแล้ว โดย "เดอ เมสควตา" แบ่งยุทธศาสตร์ที่พรรคการเมืองเลือกใช้ในการต่อรองในการจัดตั้ง "รัฐบาลผสม" เป็น 3 กลุ่ม

1. พรรคที่ร่วมมือดี : แบ่งผลประโยชน์เท่า ๆ กัน
2. พรรคที่ชอบแข่งขัน : แบ่งผลประโยชน์มากที่สุด
3. พรรคที่ใช้ยุทธศาสตร์ผสม : ค่อย ๆ เพิ่มการเรียกร้องผลประโยชน์มากขึ้นเรื่อย ๆ

ซึ่ง "การต่อรอง" ก็เป็นอีกหนึ่งตัวแปรที่มีผลต่อความยั่งยืนของรัฐบาลผสมด้วย เพราะถือเป็น "ความกดดันภายในสภา" ที่มักจะเกิดเหตุ "งูเห่า" ในระหว่างการลงคะแนน ที่เสี่ยงต่อการถูกล้มญัตติ ทำให้รัฐบาลต้องลาออก หรือยุบสภา

จากรายงานการวิจัย เรื่อง "บทบาทของพรรคการเมืองไทยในการจัดตั้งรัฐบาลผสม" โดย รศ.ดร.พรศักดิ์ ผ่องแผ้ว ได้สรุปช่วงระยะของการมีพรรคการเมืองของไทยและช่วงที่ได้ขาดหายไป เป็น 5 ระยะ คือ

1. ระยะที่ 1 ปี 2489-2494 ระยะ 5 ปีแรกของการมีพรรคการเมือง

2. ระยะที่ 2 ปี 2498-2501 พรรคการเมืองเกิดขึ้นอีกครั้ง แต่ก็ขาดหายไปในช่วงรัฐบาลของ จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ และต่อด้วยรัฐบาลของ จอมพลถนอม กิตติขจร

...

3. ระยะที่ 3 ปี 2511-2514 หลังจากนี้ จอมพลถนอมได้ทำการปฏิวัติตนเอง จึงมีผลให้กฎหมายพรรคการเมืองถูกยกเลิก

4. ระยะที่ 4 ปี 2517-2519 หลังจากนี้ พรรคการเมืองถูกยกเลิกอีกครั้ง เนื่องจากมีปฏิวัติของ พล.ร.อ.สงัด ชลออยู่

5. ระยะที่ 5 ปี 2524-2539 นับตั้งแต่ปี 2524 จนถึงปัจจุบัน

แสดงให้เห็นว่า "อายุพรรคการเมือง" ในประเทศไทยนั้น มีเพียงแค่ 19 ปีเศษเท่านั้น ซึ่งเป็น "อายุที่สั้นมาก"

หากมาไล่เรียง "รัฐบาลผสม" นับตั้งแต่หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่มีทั้ง "รัฐบาลทหาร" และ "รัฐบาลพลเรือน" นับตั้งแต่ รัฐบาลนายปรีดี พนมยงค์ จนถึงนายทักษิณ ชินวัตร โดยจะเห็นได้จากกราฟที่แสดงด้านล่างนี้ โดยสมัย พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ มีระยะเวลาในการเป็นรัฐบาลผสมยาวนานที่สุด 3,030 วัน และรัฐบาลผสมที่มีระยะเวลาสั้นที่สุด คือ สมัยของ นายปรีดี พนมยงค์ ที่มีอายุเพียงแค่ 71 วันเท่านั้น

1. รัฐบาล ปรีดี พนมยงค์

อายุรัฐบาล :
11 มิ.ย. 2489 - 21 ส.ค. 2489 รวม 71 วัน

2. รัฐบาล พล.ร.ต.ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์

อายุรัฐบาล
ครั้งที่ 1 : 23 ส.ค. 2489 - 30 พ.ค. 2490 รวม 280 วัน
ครั้งที่ 2 : 30 พ.ค. - 8 พ.ย. 2490 รวม 162 วัน

รวม 442 วัน

3. รัฐบาล จอมพล ป.พิบูลสงคราม

...

อายุรัฐบาล
ครั้งที่ 1 : 8 เม.ย. 2491 - 23 มิ.ย. 2492 รวม 442 วัน
ครั้งที่ 2 : 25 มิ.ย. 2492 - 29 พ.ย. 2494 รวม 887 วัน

รวม 1,329 วัน

4. รัฐบาล พล.อ.ถนอม กิตติขจร

อายุรัฐบาล
1 ม.ค. 2501 - 20 ต.ค. 2501 รวม 292 วัน

5. รัฐบาล ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช

...

อายุรัฐบาล
ครั้งที่ 1 : 21 ก.พ. 2518 - 14 มี.ค. 2518 รวม 21 วัน
ครั้งที่ 2 : 21 เม.ย. 2519 - 23 ก.ย. 2519 รวม 155 วัน
ครั้งที่ 3 : 25 ก.ย. 2519 - 5 ต.ค. 2519 รวม 10 วัน

รวม 186 วัน

6. รัฐบาล ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช

อายุรัฐบาล
14 มี.ค. 2518 - 12 ม.ค. 2519 รวม 304 วัน

7. รัฐบาล พล.อ.เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์

...

อายุรัฐบาล :
12 พ.ค. 2489 - 3 มี.ค. 2489 รวม 295 วัน

8. รัฐบาล พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์

อายุรัฐบาล
ครั้งที่ 1 : 3 มี.ค. 2523 - 19 มี.ค. 2526 รวม 1,112 วัน
ครั้งที่ 2 : 30 เม.ย. 2526 - 4 ส.ค. 2529 รวม 1,192 วัน
ครั้งที่ 3 : 7 ส.ค. 2529 - 3 ส.ค. 2531 รวม 726 วัน

รวม 3,030 วัน

9. รัฐบาล พล.ต.ชาติชาย ชุณหะวัณ