Hometown Tax คืออะไร? ถ้าเลือกได้ว่า “ภาษี” จะไปพัฒนาเมืองไหน เมืองไทยจะเปลี่ยนไปไหม

จะดีแค่ไหน ? ถ้าเราเลือกได้ว่า ภาษีที่เราจ่ายไปทุกปี จะสามารถนำไปพัฒนา “บ้านเกิด” หรือ “เมืองที่เรารัก” ได้โดยตรง

ล่าสุดมีรายงานข่าวว่า  กระทรวงมหาดไทยกำลังเดินหน้ายกร่างกฎหมาย “Hometown Tax”  เพื่อเปิดช่องให้ประชาชนจัดสรรภาษี 10% และบริจาคเงินพัฒนาท้องถิ่น เพื่อรับสิทธิลดหย่อนภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา และสิทธิในการลดภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างตามเงื่อนไขที่กำหนดได้ ตามข้อเสนอของคณะกรรมาธิการเศรษฐกิจ การเงิน และการคลัง วุฒิสภา ก่อนหน้านี้

ทำให้หลายคนอาจสงสัยว่าระบบนี้คืออะไร ? และจะเข้ามาแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำของไทยได้อย่างไร Thairath Money ชวนทำความเข้าใจ ดังนี้ 

ปัญหาโครงสร้างที่ "เงินอุดหนุน" แบบเดิมแก้ไม่ตก

ข้อมูลจากธนาคารแห่งประเทศไทย ระบุว่าหัวใจของ “Hometown Tax” หรือ ระบบ ชำระภาษีให้บ้านเกิด ไม่ใช่แค่การระดมทุน แต่คือการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการคลังที่ฝังรากลึกมานาน

เทียบเคียง ที่ผ่านมาประเทศไทยและญี่ปุ่นเผชิญปัญหาคล้ายกันคือ “ความเหลื่อมล้ำเชิงพื้นที่” เมื่อประชากรวัยแรงงานอพยพ เข้าสู่เมืองใหญ่เพื่อหาโอกาสทางการศึกษาและการจ้างงานที่ดีกว่า ส่งผลให้ท้องถิ่นในเขตชนบทเก็บภาษีรายได้ได้ลดลงอย่างมาก

แม้รัฐบาลกลางจะมีการจัดสรรเงินอุดหนุนให้ แต่เอกสารระบุว่าเงินอุดหนุนเหล่านั้นมักมีข้อจำกัด เช่น

• ไม่เพียงพอต่อความต้องการ: งบประมาณปีต่อปีอาจไม่ครอบคลุมการพัฒนาในระยะยาว 
• ขาดความคล่องตัว: เมื่อเกิดเหตุฉุกเฉินหรือภัยพิบัติ กระบวนการผ่านราชการหลายชั้นทำให้ได้รับเงินล่าช้า ไม่ทันกาล 
• ไม่ตอบโจทย์พื้นที่: การจัดทำบริการสาธารณะบางครั้งไม่สอดคล้องกับความต้องการจริงของคนในพื้นที่

ด้วยเหตุนี้ ระบบ Hometown Tax จึงถูกออกแบบมาเพื่อเป็นเครื่องมือทางการคลังที่มอบ "อิสระ" ให้กับท้องถิ่นในการบริหารจัดการตนเองได้มากขึ้น

ถอดบทเรียน Furusato Nozei ญี่ปุ่นทำอย่างไรให้คนอยาก “จ่ายภาษี”

ญี่ปุ่นเริ่มใช้ระบบนี้ในปี 2551 ภายใต้ชื่อ "Furusato Nozei" เพื่อให้พลเมืองมีส่วนร่วมฟื้นฟูบ้านเกิด โดยมีกุญแจความสำเร็จที่ไทยสามารถนำมาประยุกต์ใช้ได้ 3 ด้านหลัก 

1. แรงจูงใจที่จับต้องได้ (Thank-you Gifts): ท้องถิ่นที่ได้รับเงินบริจาคจะส่งสินค้าในพื้นที่เป็นของสมนาคุณ เช่น อาหารท้องถิ่น หรือแม้แต่เครื่องปั้นดินเผาที่ซ่อมแซมด้วยเทคนิคพิเศษหลังเหตุแผ่นดินไหว โดยรัฐบาลกำหนดมูลค่าของขวัญไม่เกิน 30% ของเงินบริจาคเพื่อป้องกันภาวะขาดทุนจากการแข่งขัน

2. การลดภาระด้วยเทคโนโลยี (One-Stop Service): รัฐบาลญี่ปุ่นร่วมมือกับเอกชนสร้าง Platform กลาง (เช่น เว็บไซต์ furusato-tax.jp) เพื่อลดความซับซ้อน จากเดิมที่ผู้บริจาคต้องกรอกแบบฟอร์มเอง เปลี่ยนเป็นระบบที่คำนวณเพดานลดหย่อน ติดตามสถานะของสมนาคุณ และเชื่อมโยงการขอคืนภาษีไว้ในที่เดียว

3. การขยายเพดานสิทธิประโยชน์: มีการปรับปรุงนโยบายในปี 2558 โดยเพิ่มเพดานการลดหย่อนภาษีจาก 10% เป็น 20% ของภาษีที่อยู่อาศัย ส่งผลให้ยอดบริจาคพุ่งสูงขึ้นอย่างก้าวกระโดด จากเพียง 5.4 หมื่นครั้งในปีแรก สู่กว่า 23 ล้านครั้งในปี 2562

ตัวอย่าง การคำนวณภาษีเบื้องต้น เพื่อให้เห็นภาพการทำงานของระบบ Hometown Tax โดยสมมติผ่านตัวละครชื่อ “นายฟุรุซาโตะ”

• โปรไฟล์: สถานะโสด มีรายได้ 50,000 บาทต่อเดือน 
• ภาระภาษีปกติ:
  • ต้องเสียภาษีเงินได้ประจำปี: 18,720 บาท 
  • ต้องเสียภาษีที่อยู่อาศัยให้ท้องถิ่น (Residential Tax): 36,690 บาท (คิดเป็นประมาณ 6% ของรายได้ทั้งปี) 
    
    

เปรียบเทียบสิทธิประโยชน์ (แบบเดิม vs แบบใหม่)

ระบบของญี่ปุ่นมีการปรับปรุงเพื่อจูงใจให้คนบริจาคมากขึ้น โดยการ “เพิ่มเพดานการลดหย่อนภาษีถึง 2 เท่า”

1. เพดานเดิม: กำหนดไว้ที่ 10% ของภาษีที่อยู่อาศัย 
2. เพดานใหม่ (ปัจจุบัน): เพิ่มขึ้นเป็น 20% ของภาษีที่อยู่อาศัย 

ผลลัพธ์การคำนวณสำหรับนายฟุรุซาโตะ 

• หากนายฟุรุซาโตะเลือกบริจาคเงินในช่วง 600 - 4,500 บาท 
• เขาจะสามารถนำไป ลดหย่อนภาษีได้สูงสุดถึง 3,900 บาท 
• เงื่อนไขสำคัญ คือ การบริจาคตั้งแต่ 2,000 เยนขึ้นไป จะสามารถนำไปลดหย่อนภาษีเงินได้และหักเครดิตภาษีที่อยู่อาศัยได้ แต่ต้องไม่เกิน 20% ของภาษีที่อยู่อาศัยที่ต้องจ่าย
  หมายเหตุ: ตัวอย่างนี้ใช้สมมติฐานอัตราแลกเปลี่ยน 100 เยน : 30 บาท และเป็นการคำนวณเบื้องต้นที่ยังไม่รวมรายการลดหย่อนส่วนบุคคลอื่นๆ )

 2 ตัวอย่างท้องถิ่นของไทย ที่เคยใช้โมเดลคล้ายๆกัน 

เอกสารของธนาคารแห่งประเทศไทยชี้ให้เห็นว่า แม้ที่ผ่านมาจะยังไม่มีกฎหมาย “Hometown Tax” อย่างเป็นทางการ แต่ท้องถิ่นไทยหลายแห่งได้เริ่ม "ลงมือทำ" ผ่านความร่วมมือของภาคประชาชนจนประสบความสำเร็จอย่างน่าสนใจ

• โมเดลแก้จนท่าคันโท (จ.กาฬสินธุ์): ใช้รูปแบบการระดมทุนผ่าน "ผ้าป่าแก้จน" เพื่อสร้างบ้านและมอบอุปกรณ์สร้างอาชีพให้ครอบครัวที่ยากไร้ ยกระดับคุณภาพชีวิตอย่างยั่งยืน 
• โมเดลสวัสดิการหนองป่าครั่ง (จ.เชียงใหม่): อบต. จัดตั้งคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตจากจิตอาสา และระดมเงินบริจาคจากชาวบ้านเพื่อสร้างโรงพยาบาล รถรับ-ส่งนักเรียน และศูนย์เด็กเล็กที่ตอบโจทย์คนในพื้นที่จริงๆ 

สำหรับ ข้อเสนอแนะการนำมาใช้ในไทย เพื่อให้เกิดความยั่งยืน ฝ่ายนโยบายโครงสร้างเศรษฐกิจ ธนาคารแห่งประเทศไทย แนะว่ารัฐบาล ควรยึดหลัก “โปร่งใส ตรวจสอบได้ ไม่สร้างภาระ” โดยอาจเริ่มจากการใช้ระบบ e-Donation เพื่อความโปร่งใส และไม่จำกัดเพียงแค่สินค้า แต่สามารถให้ของสมนาคุณเป็น "บริการ" เช่น แพ็กเกจที่พักหรือส่วนลดร้านอาหาร เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจและการจ้างงานในท้องถิ่นไปพร้อมๆ กัน

ซึ่งการประยุกต์ใช้ Hometown Tax ในระยะแรก อาจจะทดลองใช้ใน Sandbox เพื่อให้ภาครัฐสามารถติดตามประสิทธิภาพของนโยบายได้ใกล้ชิด เข้าใจปัญหา และหาแนวทางแก้ปัญหาก่อนนำไปใช้ทั้งประเทศ เช่น ทดลองใช้กับจังหวัดที่มีรายได้ต่อหัวน้อย 10 อันดับแรก เป็นต้น 

จะเห็นได้ว่า สุดท้ายแล้ว การผลักดัน Hometown Tax ในไทยจึงไม่ใช่แค่เรื่องของตัวเลขภาษี แต่คือการสร้างระบบนิเวศทางการคลังที่ทำให้ "คนย้ายถิ่น" ยังคงมีสายสัมพันธ์และมีส่วนร่วมในการพัฒนาบ้านเกิดของตนเอง ส่วนประชาชนทั่วไป มีโอกาสได้รับ ความช่วยเหลือ กรณีเกิดเหตุฉุกเฉิน เช่น เงินบริจาคภัยพิบัติ ขณะที่ภาครัฐ อาจได้รับอานิสงส์จาก การที่มีผู้ยินดีเข้าสู่ระบบ ภาษีมากขึ้น นั่นเอง 

ที่มา :  กระทรวงมหาดไทย , รายงาน Regional Letter ฉบับที่ 9/2564 ฝ่ายนโยบายโครงสร้างเศรษฐกิจ ธนาคารแห่งประเทศไทย

อ่านข่าวการเงินส่วนบุคคล และการวางแผนการเงิน กับ Thairath Money เพื่อให้คุณ "การเงินดีชีวิตดีได้ที่ https://www.thairath.co.th/money/personal_finance 

ติดตามเพจ Facebook : Thairath Money ได้ที่ลิงก์นี้  https:// www.facebook.com/ThairathMoney