ผลิตภัณฑ์เกลือแร่ คือ ผลิตภัณฑ์ที่มีองค์ประกอบของอิเล็กโทรไลต์ (Electrolytes) หรือแร่ธาตุที่มีความสำคัญต่อการควบคุมสมดุลของเหลว การทำงานของกล้ามเนื้อและเส้นประสาท และการส่งสัญญาณของเซลล์ เช่น โซเดียม คลอไรด์ โพแทสเซียม เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีวัตถุประสงค์เพื่อทดแทนการเสียน้ำและอิเล็กโทรไลต์ ในภาวะที่ร่างกายมีการสูญเสียน้ำและอิเล็กโทรไลต์ เช่น ท้องเสีย อาเจียน เสียเหงื่อจากการออกกำลังกายอย่างหนัก นอกจากแร่ธาตุแล้ว ก็ยังมีน้ำตาลเป็นองค์ประกอบในปริมาณที่แตกต่างกันไปตามประเภทและยี่ห้อ
ความสำคัญของเกลือแร่
โซเดียม ช่วยรักษาสมดุลแรงดันและของเหลวในร่างกาย ทำให้ระบบไหลเวียนของเหลวภายในร่างกายเป็นปกติ ปริมาณที่ร่างกายควรได้รับ 1,500 มิลลิกรัมต่อวัน แต่ไม่ควรเกิน 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน หากขาดโซเดียมจะทำให้เกิดอาการแสดง เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ปวดศีรษะ สับสน อ่อนเพลีย กล้ามเนื้ออ่อนแรง ชัก และในกรณีที่รุนแรงอาจถึงขั้นหมดสติ เสียชีวิต
โพแทสเซียม ช่วยรักษาภาวะสมดุลของน้ำ ความดันและความเป็นกรด-ด่างภายในร่างกาย รวมทั้งช่วยในการหดตัวของกล้ามเนื้อ ปริมาณที่ร่างกายควรได้รับ 2,000-4,200 มิลลิกรัมต่อวัน
หากโพแทสเซียมในเลือดต่ำ เกิดอาการแสดง เช่น อ่อนเพลีย กล้ามเนื้ออ่อนแรง ท้องผูก และหากโพแทสเซียมในเลือดต่ำอย่างรวดเร็วอาจส่งผลให้หัวใจเต้นผิดจังหวะ
คลอไรด์ ช่วยรักษาสมดุลของน้ำและความดันภายในร่างกาย โดยทำงานร่วมกับโซเดียม รวมทั้งมีความสำคัญในการควบคุมสมดุลกรด-ด่างในเลือด ปริมาณที่ร่างกายควรได้รับ 600-1,500 มิลลิกรัมต่อวัน หากมีภาวะคลอไรด์ในเลือดต่ำ เกิดอาการแสดง เช่น กล้ามเนื้อเกร็งและเป็นตะคริว มือสั่น หายใจตื้นและเร็ว เนื่องจากเลือดเป็นด่าง หากไม่ได้รับการแก้ไขจนเกิดภาวะคลอไรด์ต่ำรุนแรง อาจทำให้เกิดอาการชักเกร็ง หัวใจเต้นผิดจังหวะและอาจหยุดหายใจได้
...
ชนิดของผลิตภัณฑ์เกลือแร่ แบ่งเป็น 2 ชนิดใหญ่ ๆ ตามวัตถุประสงค์ในการใช้ ดังนี้
1. ผงเกลือแร่ (Oral Rehydration Salt; ORS) สำหรับผู้ที่มีอาการท้องเสียหรืออาเจียน เพื่อชดเชยอิเล็กโทรไลต์และน้ำที่สูญเสียไป โดยผงเกลือแร่ประกอบด้วย โซเดียม โพแทสเซียม คลอไรด์ และมีน้ำตาลกลูโคสเพียงเล็กน้อย สำหรับการเลือกซื้อเกลือแร่สำหรับผู้ที่ท้องเสีย จะระบุเลขทะเบียนตำรับยา เช่น 2A999/99 และระบุใช้สำหรับผู้ที่ท้องเสีย
วิธีกิน: เทผงเกลือแร่ทั้งซองลงในน้ำดื่มสะอาด ปริมาตรน้ำขึ้นอยู่กับขนาดซอง ปริมาตรน้ำ 1 แก้ว (250 มิลลิลิตร) สำหรับซองเล็ก (7.5 กรัม) และปริมาตรน้ำ 750 มิลลิลิตร สำหรับซองใหญ่ (21 กรัม) หรือดูตามฉลากที่ระบุข้างซอง จิบเกลือแร่แทนน้ำ และเมื่อผสมน้ำแล้วไม่ควรเก็บไว้เกิน 24 ชั่วโมง
2. เครื่องดื่มเกลือแร่ (Sport drink) สำหรับการออกกำลังกายที่เสียเหงื่อในปริมาณมากจากการออกกำลังกายที่หนักและระยะเวลานานกว่า 1 ชั่วโมง เพื่อชดเชยน้ำ พลังงานและอิเล็กโทรไลต์ ได้อย่างรวดเร็ว โดยเครื่องดื่มเกลือแร่ประกอบด้วย 3 องค์ประกอบหลัก ๆ คือ น้ำ อิเล็กโทรไลต์ (โซเดียม โพแทสเซียม คลอไรด์) และคาร์โบไฮเดรต (น้ำตาล) แต่บางยี่ห้ออาจมีแมกนีเซียม สำหรับปริมาณน้ำตาลขึ้นอยู่กับยี่ห้อ เกลือแร่สำหรับผู้ที่เสียเหงื่อจากการออกกำลังกายไม่ใช่ยาแต่เป็นอาหารและเครื่องดื่ม ดังนั้นจะระบุเลข 13 หลักในกรอบเครื่องหมาย อย. และระบุใช้สำหรับผู้ที่เสียเหงื่อจากการออกกำลังกาย
วิธีกิน: หากพิจารณาในส่วนของคาร์โบไฮเดรตสำหรับช่วงออกกำลังกายที่ยาวนานเป็นหลักทุก 2 ชั่วโมง ปริมาณคาร์โบไฮเดรตที่เหมาะสม 15-30 กรัมหรือเครื่องดื่มเกลือแร่ประมาณ 1 ขวด
คำแนะนำเพิ่มเติมอื่น ๆ
- ในกรณีท้องเสีย เครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับการออกกำลังกาย ไม่สามารถใช้แทน ORS ได้ เนื่องจากสูตรทั่วไปแล้วมีปริมาณน้ำตาลสูงกว่า ORS ทำให้ร่างกายดึงน้ำเข้ามาในทางเดินอาหาร ส่งผลให้ลำไส้บีบตัวมากขึ้น กระตุ้นการถ่ายเหลวมากขึ้น ยิ่งเป็นการกระตุ้นทำให้เกิดอาการท้องเสียได้มากขึ้น
- สำหรับผู้ป่วยโรคไต และโรคหัวใจที่แพทย์ให้ควบคุมโซเดียมและโพแทสเซียม และผู้ป่วยโรคตับแข็งที่มีภาวะบวม ที่แพทย์ให้จำกัดปริมาณโซเดียม ควรระมัดระวังการใช้ผลิตภัณฑ์เกลือแร่
- สำหรับผู้ป่วยเบาหวาน ระมัดระวังการดื่มเครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับนักกีฬาที่มีปริมาณน้ำตาล เพราะบางยี่ห้อมีปริมาณน้ำตาลสูงถึง 24 กรัมหรือ 6 ช้อนชา
- ในกรณีที่ออกกำลังกายแบบต่อเนื่องที่ไม่เกิน 1 ชั่วโมง ไม่มีความจำเป็นต้องดื่มเครื่องดื่มเกลือแร่ เพราะสิ่งที่สูญเสียหลัก ๆ แล้วเป็นน้ำ ปริมาณโซเดียมและคลอไรด์สูญเสียน้อยมาก ดื่มน้ำเปล่าชดเชยการเสียเหงื่อก็เพียงพอแล้ว ปกติแล้วทุก ๆ การเสียเหงื่อ 1 ลิตรจะมีโซเดียมคลอไรด์ 1-2 กรัมเท่านั้น ซึ่งในร่างกายของเรามีโซเดียมคลอไรด์สำรองอยู่แล้ว 4.6 กรัมที่สามารถชดเชยให้ได้เพียงพอ ในกรณีที่ออกกำลังกายไม่เกิน 1 ชั่วโมง เครื่องดื่มเกลือแร่จึงไม่จำเป็น
แหล่งข้อมูล
ดร.วนะพร ทองโฉม นักสุขศึกษา (นักกำหนดอาหารวิชาชีพ) งานสร้างเสริมสุขภาพ คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
...