แกะรอยสารพิษ “แม่น้ำสาย” คนไทยตายผ่อนส่ง หลังพบปนเปื้อนสารหนูสูงสุด 28 เท่า ขุ่นหนักเกินขีดความสามารถกรองน้ำประปา พบที่มา “เหมืองทอง-แร่หายาก” เมียนมา ขยายตัวก้าวกระโดดหลังรัฐประหาร-เป็นฐานผลิตแรร์เอิร์ธหลักของ “จีน”

จากกรณีเมื่อวันที่ 5 พ.ย.2569 ที่ผ่านมา การประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) สาขาแม่สาย ตรวจพบสารปนเปื้อนในน้ำดิบสูงผิดปกติและไม่อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน จนต้องลดกำลังการผลิตเหลือ 60% ส่งผลกระทบกับชาวบ้านจำนวนมาก

นายคมสัน สันมา ผู้จัดการ กปภ.สาขาแม่สาย ชี้แจง ว่า พบน้ำดิบที่สูบขึ้นมาจาก “แม่น้ำสาย” มีความขุ่นผิดปกติ ผลการตรวจเบื้องต้นพบค่า “สารหนู” เกินมาตรฐาน และมีค่าความขุ่นพุ่งสูงถึง 14,000 NTU ซึ่งเกินขีดความสามารถของระบบผลิตน้ำประปา จากปกติช่วงหน้าแล้งจะอยู่ที่ 800 - 1,000 NTU และช่วงน้ำหลากอยู่ที่ 3,000 - 6,000 NTU

ขณะที่นางสาวปิยนุช ทรวงคำ ผู้อำนวยการส่วนฯ สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) ระบุว่า จากการตรวจวัดคุณภาพน้ำ สารเคมี และโลหะหนักเป็นประจำทุกเดือน พบว่าช่วงต้นเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา ค่าสารปนเปื้อนในแม่น้ำสายเคยพุ่งสูงกว่าค่ามาตรฐานถึง 28 เท่า ก่อนจะค่อยๆ ลดลงมาอยู่ที่ระดับค่าเฉลี่ย 0.012 - 0.017 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งยังถือว่าอยู่ในระดับสูง โดยสารปนเปื้อนเกิดจากฝนที่ตกบริเวณพื้นที่ต้นน้ำ และชะล้างสารเคมีลงสู่ลำน้ำ

ชาวบ้านในพื้นที่บ้านถ้ำผาจม อ.แม่สาย เปิดเผยความกังวลว่า ปัจจุบันชาวบ้านริมแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกต่างงดบริโภคปลา และสัตว์น้ำธรรมชาติ หันไปซื้อปลาเลี้ยงจากบ่อแทน นอกจากนี้การใช้น้ำบาดาลสูบขึ้นมายังส่งผลให้เกิดอาการคันตามผิวหนัง เมื่อเจอปัญหาน้ำประปามีสีขุ่นแดง ยิ่งเพิ่มความกังวลจนหลายครอบครัว ไม่กล้าใช้อาบ และต้องควักเงินซื้อน้ำบรรจุขวดมาใช้อุปโภคบริโภคชั่วคราว

สารพิษแม่น้ำสายมาจากไหน?

ข้อมูลจาก AI CARE Research Cluster มหาวิทยาลัยนเรศวร เปิดเผยผลการตรวจสารหนูในแม่น้ำสาย จำนวน 22 รอบ ตั้งแต่เดือน เม.ย. 2568 – ก.ย. 2569 พบ “ค่าสารหนู” เกินมาตรฐานทุกรอบ โดยพบเกินค่ามาตรฐานสูงสุดในเดือนสิงหาคม 2569 ที่ผ่านมา คือ 28.4 เท่า ที่สถานีบ้านหัวฝาย ต.แม่สาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย

สำหรับต้นทางของสารหนูเหล่านี้ ประเมินว่า มาจากการทำเหมืองในประเทศเมียนมา ซึ่งเป็นต้นน้ำของแม่น้ำสาย โดยสารหนูที่พบในแม่น้ำสายส่วนใหญ่ 62–73% หรือ 2 ใน 3 มาจากเหมืองแร่ประเภทซัลไฟด์ เช่น เหมืองทองคำ ขณะที่อีก 27–38% มาจากเหมืองแร่หายาก (rare earth)

สารหนูที่พบ มากับ “ตะกอนแขวนลอย” หรือ “ความขุ่น” เป็นหลัก (เฉลี่ย 69% ของสารหนูทั้งหมด) ดังนั้นจึงพบสารหนูมากขึ้นในช่วงที่เกิดน้ำหลาก ชะหน้าดินและกองกากแร่ในพื้นที่เหมืองต้นน้ำอย่างหนัก กวาดเอาตะกอนท้องน้ำที่สะสมสารหนูไว้ให้ฟุ้งมาพร้อมกันไหลและลงสู่แหล่งน้ำ ทำให้พบสารหนูในเดือน ส.ค.สูงกว่าค่ามาตรฐานสูงสุดถึง 28.4 เท่า ขณะที่ในฤดูแล้งอยู่ที่ 1.4-3.1 เท่า ขณะที่ฤดูฝนทั่วไป (เดือนพ.ค.-ก.ย.) อยู่ที่ 1.7-5.5 เท่า

อย่างไรก็ตาม การวิเคราะห์ดังกล่าวเป็นการประเมินสัดส่วนแหล่งกำเนิดสารหนู โดยเปรียบเทียบกับลักษณะทางเคมีของตัวอย่างจากเหมืองแร่ 4 แห่ง อาจยังไม่สามารถระบุได้ว่า สารหนูทั้งหมดในแม่น้ำมาจากเหมืองแร่ เนื่องจากยังมีสารหนูอีกส่วนหนึ่งที่ไม่สามารถระบุแหล่งที่มาได้

เหมืองแร่แรร์เอิร์ธ ขอบคุณภาพ : ICG
เหมืองแร่แรร์เอิร์ธ ขอบคุณภาพ : ICG

ข้อมูลจาก International Crisis Group องค์กรไม่แสวงหาผลกำไร (NGO) ระดับโลก ด้านการป้องกันและยุติความขัดแย้งทั่วโลก ระบุว่า นับตั้งแต่การรัฐประหารในปี 2564 อุตสาหกรรมเหมืองแร่หายาก และเหมืองทองคำในเมียนมาเติบโตอย่างก้าวกระโดด โดยในพื้นที่หลักอย่างเขตพิเศษคะฉิ่นที่ 1 ทางตอนเหนือของเมียนมา พื้นที่ทำเหมืองแรร์เอิร์ธได้ขยายตัวจาก 16.22 ตร.กม. ในปี 2561 พุ่งสูงขึ้นเป็น 35.65 ตร.กม. ในปี 2568

ขณะที่ในรัฐฉาน ที่เป็นต้นทางของ “แม่น้ำสาย” แม้แร่หายากจะมีคุณภาพต่ำกว่า แต่พบว่าในพื้นที่ทางตอนใต้ซึ่งควบคุมโดยกองทัพรัฐว้า (UWSA) และกลุ่มพันธมิตร (Mongla) พื้นที่การทำเหมืองขยายตัวเพิ่มขึ้นถึง 3 เท่าตัวในช่วงปี 2567 ถึง 2568 นอกจากนี้พื้นที่ทางตะวันออกของรัฐฉานยังพบการขยายตัวอย่างรวดเร็วของเหมืองทองคำเช่นกัน 

ซึ่งปัจจัยหลักที่เร่งให้เหมืองแร่เหล่านี้ขยายตัว เกิดจากความต้องการแรร์เอิร์ธในตลาดโลกที่เพิ่มขึ้นอย่างมหาศาล ทั้งในอุตสาหกรรมพลังงานสะอาด การผลิตแม่เหล็กกำลังสูงสำหรับมอเตอร์รถยนต์ไฟฟ้า (EV) และกังหันลม ความต้องการในอุตสาหกรรมยุทโธปกรณ์ เช่น ระบบนำทางและควบคุมขีปนาวุธ อาวุธนำวิถี และระบบป้องกันภัยทางอากาศ 

นอกจากนี้ สภาพสงครามกลางเมืองหลังการรัฐประหารปี 2564 ยังส่งผลให้กลุ่มกองกำลังชาติพันธุ์ เข้ายึดครองและควบคุมพื้นที่เหมืองแร่ เพื่อใช้เป็นแหล่งรายได้ในการสร้างอิทธิพล และเป็นข้อต่อรองทางยุทธศาสตร์ในภูมิภาค 

เหมืองแร่ทอง ตรงข้าม อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย
เหมืองแร่ทอง ตรงข้าม อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย

บวกกับปัจจัยที่ ประเทศจีน ยกระดับกฎหมายสิ่งแวดล้อม สั่งปิดเหมืองแร่หายากชนิดหนักในมณฑลเจียงซีและยูนนานตั้งแต่ปี 2559 ทำให้ผู้ประกอบการจีน ย้ายฐานการขุดเจาะข้ามแดนมายังพื้นที่ชายแดนเมียนมา ซึ่งเป็นบริเวณที่กองกำลังชนกลุ่มน้อยยึดครองและแทบไม่มีการบังคับใช้มาตรการปกป้องสิ่งแวดล้อม จนเมียนมากลายเป็นแหล่งวัตถุดิบแรร์เอิร์ธชนิดหนักที่ใหญ่ที่สุดของจีน 

จีนจะส่งสารเคมีข้ามชายแดนเข้ามาทำเหมืองในเมียนมา แล้วขนส่งแร่หายากเข้มข้นกลับไปถลุงและแปรรูปต่อในจีน ทำให้จีนสามารถควบคุมห่วงโซ่อุปทานและการแปรรูปขั้นปลายได้ทั้งหมด ขณะที่ผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมตกอยู่ภายนอกประเทศ โดยมูลค่าการส่งออกไปยังจีนเติบโตจาก 1.5 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (ราว 51 ล้านบาท) ในปี 2557 พุ่งขึ้นไปถึงราว 780 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (ราว 2.65 หมื่นล้านบาท) ในปี 2564 

ก่อพิษเรื้อรัง-เพิ่มความเสี่ยงมะเร็ง พบคนไทยสารหนูเกินค่า 94 คน

สำหรับ “สารหนู” เป็นธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติและจากกิจกรรมของมนุษย์ สามารถเข้าสู่ร่างกายผ่านการดื่มน้ำหรือบริโภคอาหารที่มีการปนเปื้อน หรือแม้แต่การสัมผัสน้ำทางผิวหนังในระยะเวลานาน แต่การดูดซึมผ่านผิวหนังจะน้อยกว่าทางการบริโภค 

หากได้รับสารหนูในปริมาณมากในระยะเวลาสั้น อาจก่อให้เกิดอาการพิษเฉียบพลัน เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสีย ชาปลายมือปลายเท้า กล้ามเนื้อเป็นตะคริว และอาจรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิตได้ 

การรับสารหนูสะสมในระยะยาวก่อให้เกิดพิษเรื้อรัง เช่น ผิวหนังเปลี่ยนสีเป็นหย่อมๆ ตุ่มแข็งที่ฝ่ามือฝ่าเท้า กล้ามเนื้ออ่อนแรง เลือดจาง เส้นขาวบนเล็บ รวมทั้งเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ 

ขณะที่เมื่อวันที่ 3 พ.ย.2569 กรมควบคุมโรค เผยผลการตรวจปัสสาวะของประชาชน (ปี 2568 – 2569) ตามแนวแม่น้ำกกและลำน้ำสาขา, แม่น้ำสาย, แม่น้ำรวก, แม่น้ำโขง และแม่น้ำสาละวิน ซึ่งพบการปนเปื้อนสารหนูเกินมาตรฐาน จากการทำเหมืองในประเทศเพื่อนบ้าน โดยไหลผ่าน 7 จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่, เชียงราย, แม่ฮ่องสอน, เลย, หนองคาย, บึงกาฬ และนครพนม 

ภาพรวมปี 2569 มีประชาชนตรวจคัดกรอง 10,711 คน และเก็บตัวอย่างปัสสาวะ 1,269 คน พบผู้มีระดับสารหนูรวมเกินค่าอ้างอิง 94 คน โดยใน จ.เชียงใหม่ ตรวจ 101 ราย พบสารหนูรวมและสารหนูอนินทรีย์ (เป็นพิษ) เกินค่าอ้างอิง 7 คน โดยเพิ่มขึ้นจากปี 2568 ที่มีการตรวจ 40 ราย และไม่เกินเกณฑ์ ประมาณ 6 เท่า

จ.เชียงราย ตรวจ 549 ราย พบสารหนูรวมและสารหนูอนินทรีย์ เกินค่าอ้างอิง 31 คน เพิ่มขึ้นจากปี 2568 ที่มีการตรวจ 322 คน ค่าสารหนูเกินเกณฑ์ 7 คน อนินทรีย์เกิน 1 คน

จ.แม่ฮ่องสอน ลุ่มแม่น้ำสาละวิน ตรวจ 99 คน พบสารหนูรวมเกิน 17 คนและสารหนูอนินทรีย์ (เป็นพิษ) เกิน 2 คน

ส่วน 4 จังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งอยู่ลุ่มน้ำโขงปี 2569 จ.เลย ตรวจ 76 คน พบเกิน 6 คน จ.หนองคาย ตรวจ 177 คน พบเกิน 17 คน จ.บึงกาฬ ตรวจ 108 คน พบเกิน 6 คน และ จ.นครพนม ตรวจ 159 คน พบเกิน 10 คน

ถกรัฐบาลเมียนมา แก้ปัญหาสารพิษข้ามแดน

ขณะที่เมื่อวันที่ 10 พ.ย.ที่ผ่านมา นายสุชาติ ชมกลิ่น รมว.ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ให้สัมภาษณ์ถึงกรณีมลพิษข้ามแดน โดยในช่วงที่พลเอกอาวุโส มิน ออง หล่าย ประธานาธิบดีแห่งสหภาพเมียนมา เข้าพบกับนายกรัฐมนตรี ได้มีการทำทีโออาร์ระหว่างปลัดกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของไทย และของเมียนมา ซึ่งทีโออาร์ดังกล่าว แก้ปัญหากัน 2 ระดับ คือ แก้ปัญหาระดับประเทศ ใช้ความร่วมมือระหว่างกระทรวงต่างประเทศ และทุกภาคส่วนในการแก้ไขปัญหา โดยปลายเดือน พ.ย.นี้ จะมีการประชุมกันของคณะทำงานร่วมด้านการจัดการคุณภาพน้ำในแม่น้ำพรมแดนและแม่น้ำข้ามพรมแดน ซึ่งจะมีตัวแทนเมียนมา ตัวแทนรัฐฉาน มาร่วมหารือด้วย

ต่อมาในวันที่ 12 พ.ย.นายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกฯ และ รมว.ต่างประเทศ เดินทางเยือนประเทศเมียนมา โดยได้เข้าเยี่ยมคารวะนายมิน ออง หล่าย ประธานาธิบดีเมียนมา และพบหารือกับ รมว.ต่างประเทศเมียนมา รมว.กลาโหมเมียนมา และประธานคณะกรรมการเจรจาเพื่อเอกภาพแห่งชาติและการสร้างสันติภาพ

หลังเสร็จสิ้นการเยือน รมว.ต่างประเทศ ระบุว่า ประเด็นมลพิษในแม่น้ำ เป็นหนึ่งในประเด็นหลักในการหารือกับฝ่ายเมียนมา หลังจากปัญหามลพิษในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายรุนแรงขึ้น โดยใช้โอกาสนี้เร่งรัดกระบวนการความร่วมมือในการแก้ปัญหา ซึ่งเมียนมาตอบสนองต่อข้อกังวลของไทย โดยทั้ง 2 ประเทศ กำหนดการประชุมคณะทำงานดูแลเรื่องคุณภาพน้ำในแม่น้ำ เป็นวันที่ 25-26 พ.ย. ซึ่งเร็วขึ้นจากที่กำหนดไว้ในช่วงสิ้นเดือน พ.ย.นี้

ล่าสุดวันนี้ (16 พ.ย.) นายเจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รมช.มหาดไทย ลงพื้นที่ตรวจสอบแนวเขตเหมืองแร่บริเวณใกล้ดอยก่อวัน รัฐฉาน ประเทศเมียนมา ซึ่งอยู่ติดชายแดน ต.เทอดไทย อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย เพื่อติดตามสถานการณ์และประเมินผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดน

ก่อนเดินทางมาตรวจสอบจุดสูบน้ำดิบของการประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย บริเวณหัวฝาย ซึ่งพบว่าน้ำในแม่น้ำสายยังคงมีสีขุ่นแดง แต่ทางประปาฯ ยังคงเดินเครื่องผลิตและจ่ายน้ำให้ประชาชนตามปกติ

นายเจเศรษฐ์ เปิดเผยว่า การผลิตน้ำประปาของอำเภอแม่สายยังคงยึดมาตรฐานความปลอดภัยเป็นหลัก โดยได้สั่งการให้เจ้าหน้าที่เฝ้าระวังคุณภาพน้ำอย่างใกล้ชิด หากตรวจพบความผิดปกติของสีน้ำ หรือผลการทดสอบด้วยชุดตรวจสอบ (Test Kit) พบสารปนเปื้อนเกินเกณฑ์จะสั่งหยุดการผลิตทันทีเพื่อป้องกันไม่ให้สารพิษเล็ดลอดเข้าสู่ระบบ และจะนำน้ำสำรองที่กักเก็บไว้มาแจกจ่ายบรรเทาความเดือดร้อนชั่วคราว โดยเฉพาะโรงพยาบาลในพื้นที่ต้องมีน้ำสำรองใช้อย่างเพียงพอ

ทั้งนี้ กระทรวงมหาดไทยได้วางแนวทางแก้ไขปัญหาไว้ 2 ระยะ คือ แผนระยะสั้น จะดึงน้ำจากสถานีสูบน้ำเกาะช้าง ซึ่งสูบน้ำจากแม่น้ำรวกเข้ามาเสริมกำลังการผลิตในพื้นที่ และ แผนระยะยาว จะเร่งก่อสร้างสถานีสูบน้ำจากแม่น้ำโขง อำเภอเชียงแสน เข้ามาใช้ในกระบวนการผลิตหลัก คาดว่าจะสามารถเริ่มจ่ายน้ำให้ชาวแม่สายได้ในช่วงต้นปีหน้า ควบคู่กับการประสานกรมชลประทานให้เร่งสำรวจและจัดหาแหล่งน้ำสำรองแห่งใหม่เพิ่มเติม

อย่างไรก็ตาม ในภาคประชาชนยังคงมีความกังวลต่อผลกระทบที่อาจแฝงตัวมากับแหล่งน้ำอื่น จากการตรวจสอบพื้นที่เกษตรกรรมริมแม่น้ำสายในอำเภอแม่สาย พบว่ายังมีเกษตรกรบางส่วนสูบน้ำจากแม่น้ำสายขึ้นมารดพืชผัก ก่อนเก็บเกี่ยวส่งขายให้พ่อค้าแม่ค้าในตลาดสดทุกวัน ทำให้ผู้บริโภคในพื้นที่เกิดความกังวลว่าอาจมีสารหนูหรือสารพิษตกค้างในผลผลิตทางการเกษตร

ที่มา : ai-care-research, crisisgroup, ddc.moph