อ่านพฤติกรรม "บุ๋ม ปนัดดา" สามเหลี่ยมแห่งการทุจริต บริหารภาพลักษณ์ ศรัทธาต้องไม่เหนือกฎหมาย
ศรัทธาต้องไม่เหนือกฎหมาย รักได้ เมตตาได้... แต่ต้องไม่หยุดตั้งคำถาม เพราะต่อให้ดีแค่ไหน หากไร้ความซื่อสัตย์ ก็ไม่อาจเรียกว่า "ความดี"
กรณีบุ๋ม ปนัดดา วงศ์ผู้ดี กับประเด็นเงินบริจาคของมูลนิธิองค์กรทำดี เป็นอีกกรณีที่ทำให้สังคมต้องกลับมาตกผลึกทางความคิดว่า เราควรแยกแยะระหว่างภาพลักษณ์ของผู้ทำความดี กับความโปร่งใสในการบริหารเงินบริจาคอย่างไร
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา บุ๋ม ปนัดดา เป็นบุคคลสาธารณะที่มีภาพจำจากการลงพื้นที่ช่วยเหลือประชาชน ผู้ประสบภัย และผู้เดือดร้อนในหลายสถานการณ์ ภาพเหล่านี้ทำให้เกิดความเชื่อมั่นและความศรัทธาจากผู้คนจำนวนหนึ่ง แต่เมื่อมีการตรวจสอบการบริหารเงินบริจาคของมูลนิธิองค์กรทำดี คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าเจ้าตัวเคยทำความดีอะไรมาบ้าง หากแต่เป็นเรื่องว่าเงินที่ประชาชนมอบให้ด้วยความไว้วางใจ ถูกบริหารจัดการอย่างถูกต้อง โปร่งใส และตรงตามวัตถุประสงค์หรือไม่
ตามการแถลงของตำรวจ บก.ปอศ. เมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน 2569 ระบุว่า จากการตรวจสอบบัญชีที่เกี่ยวข้อง 3 บัญชี พบธุรกรรมเงินบริจาคมากกว่า 3.2 ล้านครั้ง รวมเป็นเงินกว่า 815 ล้านบาท โดยตำรวจระบุว่า พบเงินประมาณ 527 ล้านบาทที่เข้าข่ายนำไปใช้ผิดวัตถุประสงค์ และประมาณ 280 ล้านบาทที่ใช้ในกิจการของมูลนิธิ ทั้งนี้ เป็นข้อมูลจากการสอบสวนและข้อกล่าวหาของเจ้าหน้าที่ ซึ่งผู้ถูกกล่าวหายังคงมีสิทธิต่อสู้คดีตามกระบวนการยุติธรรม และยังไม่ใช่คำพิพากษาถึงที่สุด
ความดีที่สังคมมองเห็น กับความโปร่งใสที่ต้องตรวจสอบ
สิ่งหนึ่งที่สังคมควรทำความเข้าใจคือ การช่วยเหลือผู้อื่นกับการบริหารจัดการเงินบริจาคเป็นคนละเรื่องกัน บุคคลหนึ่งอาจเคยทำประโยชน์ให้สังคมจริง แต่ไม่ได้หมายความว่าการดำเนินงานทุกด้านจะได้รับการยกเว้นจากการตรวจสอบ
การลงพื้นที่ช่วยเหลือประชาชนเป็นสิ่งที่สามารถชื่นชมได้ แต่การใช้เงินบริจาคต้องมีหลักฐานทางบัญชี มีระบบควบคุม และสามารถชี้แจงที่มาที่ไปของเงินได้เช่นกัน เพราะภาพการทำงานที่สังคมมองเห็น ไม่สามารถใช้แทนหลักฐานทางการเงินได้
เข้าใจพฤติกรรมมนุษย์ผ่าน Fraud Triangle
ในทางพฤติกรรมศาสตร์ มีแนวคิดที่เรียกว่า Fraud Triangle หรือสามเหลี่ยมแห่งการทุจริต ซึ่งอธิบายปัจจัย 3 ด้านที่อาจเกี่ยวข้องกับการกระทำทุจริต ได้แก่
แรงกดดันหรือแรงจูงใจ (Pressure) ความต้องการบางอย่างหรือแรงกดดันที่อาจผลักดันให้บุคคลตัดสินใจทำสิ่งที่ไม่ถูกต้อง ไม่ว่าจะมีฐานะร่ำรวยหรือยากจนก็อาจมีแรงกดดันหรือความต้องการได้แตกต่างกันไป
โอกาส (Opportunity) ช่องโหว่ของระบบควบคุม การตรวจสอบที่ไม่รัดกุม หรือการรวมอำนาจจัดการไว้กับบุคคลใดบุคคลหนึ่งมากเกินไป อาจเปิดช่องให้เกิดการใช้เงินผิดวัตถุประสงค์ได้
การหาเหตุผลเข้าข้างตนเอง (Rationalization) การสร้างเหตุผลให้ตัวเองเชื่อว่าสิ่งที่ทำไม่ใช่เรื่องผิด หรือเป็นสิ่งที่สามารถยอมรับได้ ทั้งที่อาจขัดต่อหลักการและกติกาที่ควรปฏิบัติ
แนวคิดนี้เป็นกรอบความรู้สำหรับทำความเข้าใจความเสี่ยงของพฤติกรรมทุจริต ไม่ใช่เครื่องมือใช้ตัดสินว่าบุคคลใดมีพฤติกรรมดังกล่าว หรือใช้ยืนยันความผิดแทนกระบวนการยุติธรรม
เมื่อภาพลักษณ์และกระแสข่าวมีอิทธิพลต่อความคิดของสังคม
เมื่อพิจารณากรณีที่เกิดขึ้นกับบุ๋ม ปนัดดา ในมิติของจิตวิทยาสังคมและการสื่อสาร มีประเด็นที่น่าสนใจเกี่ยวกับการบริหารภาพลักษณ์ (Impression Management) และการกำหนดทิศทางความสนใจของสาธารณะ (Agenda Setting)
โดยเฉพาะกรณีที่เจ้าตัวนำประเด็นอื่นหรือบุคคลอื่นเข้ามาอยู่ในกระแสข่าว ซึ่งอาจส่งผลให้ความสนใจของสังคมเปลี่ยนจากประเด็นหลักไปสู่เรื่องราวแวดล้อมได้
เมื่อประเด็นส่วนตัว ความสัมพันธ์ในครอบครัว หรือข้อพิพาทเรื่องที่ดินเข้ามาอยู่ในกระแสข่าวพร้อมกับประเด็นเงินบริจาค ความสนใจของผู้คนอาจถูกแบ่งหรือเปลี่ยนทิศทางตามเรื่องราวที่ได้รับความสนใจมากกว่า
ปรากฏการณ์นี้ทำให้เกิดคำถามว่า สังคมกำลังติดตามข้อเท็จจริงของเรื่องที่ต้องตรวจสอบ หรือกำลังให้ความสนใจกับเรื่องอื่นจนคำถามสำคัญถูกลดความสำคัญลง ทั้งนี้ การจะสรุปว่าการนำประเด็นเหล่านั้นเข้ามาเป็นความตั้งใจเบี่ยงเบนกระแสข่าวหรือไม่ จำเป็นต้องพิจารณาลำดับเหตุการณ์และหลักฐานประกอบอย่างรอบด้าน
สิ่งสำคัญคือ ไม่ว่ากระแสข่าวจะเปลี่ยนไปในทิศทางใด คำถามเรื่องความโปร่งใสในการบริหารเงินบริจาคยังคงต้องได้รับคำชี้แจงจากบุ๋ม ปนัดดาอย่างครบถ้วน ชัดเจน และตรวจสอบได้ เพราะความสนใจของสังคมอาจเปลี่ยนแปลงได้ แต่ความรับผิดชอบต่อเงินบริจาคและความไว้วางใจของประชาชนไม่ควรถูกทำให้เลือนหายไป
ความเมตตากับความยุติธรรมต้องเดินไปด้วยกัน
การมีครอบครัว มีลูก หรือมีผู้คนที่รักและให้กำลังใจ ไม่ควรเป็นเหตุให้การตรวจสอบข้อเท็จจริงต้องหยุดลง ขณะเดียวกัน เด็กและบุคคลในครอบครัวที่ไม่ได้เกี่ยวข้องกับข้อกล่าวหา ก็ไม่ควรถูกนำมาโจมตีหรือได้รับผลกระทบจากกระแสสังคม
ประชาชนสามารถให้กำลังใจและเคารพคุณงามความดีที่บุคคลเคยทำมาได้ แต่ก็มีสิทธิตั้งคำถามและเรียกร้องความโปร่งใสได้เช่นกัน การตรวจสอบไม่ใช่การกลั่นแกล้ง และการรอผลการพิสูจน์ตามกฎหมายก็ไม่ได้หมายความว่าประชาชนต้องหยุดตั้งคำถาม
เงินบริจาคคือความไว้วางใจ ไม่ใช่เงินที่ปราศจากการตรวจสอบ
มูลนิธิหรือองค์กรที่เปิดรับบริจาค รวมถึงคณะกรรมการและผู้มีหน้าที่บริหารจัดการเงินบริจาค มีหน้าที่จัดให้มีระบบบริหารและตรวจสอบการใช้จ่ายที่โปร่งใส ตรวจสอบย้อนหลังได้ และสามารถชี้แจงต่อผู้บริจาคได้ เพราะเงินบริจาคทุกบาทคือความไว้วางใจที่ประชาชนมอบให้ ผู้ได้รับความไว้วางใจจึงต้องมีความรับผิดชอบต่อเงินทุกบาท ไม่ใช่เรียกร้องให้ประชาชนเชื่อใจโดยปราศจากการตรวจสอบ
ท้ายที่สุด การทำความดีไม่ควรเป็นเกราะกำบังจากการตรวจสอบ และการตั้งคำถามก็ไม่ควรถูกมองว่าเป็นการทำลายความดีของใคร เพราะสังคมที่เข้มแข็งต้องสามารถชื่นชมคนทำความดี พร้อมกับเรียกร้องความถูกต้องและความโปร่งใสไปพร้อมกัน
เพราะศรัทธาเป็นสิทธิของประชาชน แต่ความโปร่งใสเป็นความรับผิดชอบของผู้ได้รับความไว้วางใจ