ผลลัพธ์อันไม่พึงปรารถนาในความสัมพันธ์ไทย-เมียนมา เมื่อรัฐบาลโอนอ่อนตามแนวทางของเพื่อนบ้าน ทำไทยต้องแบกรับปัญหาสู้รบชายแดน มลพิษข้ามแดน และวิกฤตแรงงานข้ามชาติที่ไร้ทางออก   

เหตุการณ์ที่การปฏิบัติการทางทหารเพื่อบดขยี้กองกำลังฝ่ายต่อต้านและกลุ่มชาติพันธุ์ในเมียนมาที่ส่งผลกระทบมายังอำเภอชายแดนของไทยทั้งในเขตจังหวัดแม่ฮ่องสอนและจังหวัดตาก เป็นเพียงปรากฏการณ์อย่างหนึ่งที่บอกให้ทางการไทยทราบว่า แนวนโยบายในการปรับการปฏิสัมพันธ์ (recalibration) กับรัฐบาลทหาร(ในคราบพลเรือน) เมียนมานั้นยังไม่ประสบผลอย่างที่ต้องการ

หลังจากกองทัพเมียนมา (ตัดมาดอว์) เปิดปฏิบัติการทางอากาศถล่มฐานที่มั่นของกองกำลังในสังกัด สหภาพแห่งชาติกะเหรี่ยง (Karen National Union – KNU) เมื่อต้นเดือนพฤศจิกายนที่ผ่านมา ยังผลให้เกิดความเสียหายต่อบ้านเรือนและทรัพย์สินของประชาชนและราชการไทยในเขตอำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน และ อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก แล้วผู้แทนรัฐบาลไทยหลายระดับตั้งแต่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ เลขาธิการสภาความมั่นคงแห่งชาติและผู้บัญชาการทหารสูงสุด ต่างได้แสดงความวิตกกังวลอย่างเป็นทางการไปยังคู่เจรจาของตนในประเทศเมียนมา เพื่อให้รับทราบถึงผลกระทบที่เกิดกับประเทศไทย

อย่างไรก็ตาม นอกเหนือไปจากท่าทีทางการทูตที่ได้แสดงต่อสาธารณะแล้ว ยังไม่ปรากฏมีรายงานว่ารัฐบาลหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบได้ดำเนินการอะไรมากไปกว่านี้เพื่อระงับยับยั้ง บรรเทาความเสียหายหรือเพื่อป้องกันมิให้เกิดเหตุการณ์ซ้ำซ้อนขึ้นมาอีก ทั้ง ๆ ที่ก่อนหน้านี้ไม่กี่เดือน รัฐบาลไทยชุดปัจจุบันได้ดำเนินนโยบายที่สอดคล้องกับความต้องการของรัฐบาลในกรุงเนปิดอว์ในอันที่จะนำพาให้ รัฐบาลพลเรือนจำแลงของมิน อ่อง หล่าย กลับเข้าสู่เวทีสากลได้อีกครั้งหนึ่ง ด้วยความมุ่งหวังว่าจะได้รับความร่วมมือที่ดีในการแก้ไขปัญหาทวิภาคีมีอยู่ระหว่างกันอย่างมากมายและสลับซับซ้อนให้เห็นเป็นรูปธรรมเสียที 

ปัญหาระหว่างไทยและเมียนมานั้นครอบคลุมในหลายมิติตั้งแต่เรื่อง การเมือง ความมั่นคง เศรษฐกิจ การค้า ความปลอดภัยตามแนวชายแดน ปัญหามลพิษข้ามพรมแดน ปัญหาทางด้านมนุษยธรรมอันเกี่ยวเนื่องกับ ผู้ลี้ภัย ผู้อพยพและแรงงานข้ามชาติ ซึ่งทั้งหมดนั้นต้องการความรู้ความเข้าใจที่ลึกซึ้งในการกำหนดนโยบายและมีวิธีการในการดำเนินการที่แตกต่างกันด้วย แต่ต่อเหตุการณ์เฉพาะหน้าที่กำลังเป็นที่ถกเถียงในสังคมไทยเวลานี้มีประเด็นที่จะต้องพิจารณาดังต่อไปนี้

ความมั่นคงปลอดภัยตามแนวชายแดน 

เจ้าหน้าที่ฝ่ายความมั่นคงโดยเฉพาะทหารและผู้เชี่ยวชาญ มักมองประเด็นนี้กันแบบผิดๆ โดยส่วนใหญ่แล้วจะมุ่งแต่เฉพาะเรื่องอำนาจอธิปไตยและบูรณภาพแห่งดินแดน แท้จริงแล้ว ความมั่นคงและความปลอดภัยชายแดน สามารถพิจารณาแยกส่วนออกจากเรื่องอำนาจอธิปไตยได้อย่างชัดเจน เพราะพื้นฐานของปัญหานี้คือประชาชนฝั่งไทยได้รับผลกระทบจากการสู้รบระหว่างตัดมาดอว์และกองกำลังของฝ่ายต่อต้านซึ่งมีอยู่หลายกลุ่ม กล่าวแต่เฉพาะพื้นที่ด้านแม่ฮ่องสอนและตากก็รวมไปถึงกองกำลังพิทักษ์ประชาชน (People’s Defense Force – PDF) กองกำลังของกลุ่มคะเรนนี และแน่นอนที่กำลังต่อสู้กันอย่างหนักในเวลานี้คือ กะเหรี่ยงในกลุ่ม สหภาพแห่งชาติกะเหรี่ยง แต่ในหลายกรณีก็ยังมีกะเหรี่ยงกลุ่มอื่น เช่น กองกำลังกะเหรี่ยงประชาธิปไตยใจบุญ (Democratic Karen Benevolent Army – DKBA) หรือแม้แต่ กองกำลังพิทักษ์ชายแดนที่เคยเข้าร่วมเป็นพันธมิตรกับตัดมาดอว์ แต่ไม่ว่าฝ่ายใดจะสู้กับฝ่ายใดสิ่งที่เกิดขึ้นเป็นประจำคือ กระสุนปืน ระเบิด และ จรวดจากอากาศยาน หรือ เครื่องยิงระยะไกล มักจะผลัดหลงข้ามแดนมาตกที่ฝั่งไทยเป็นประจำ

แม้ว่าการปักปันเขตแดนระหว่างไทยและเมียนมาจะยังไม่เสร็จเรียบร้อย เขตแดนเป็นระยะทางยาวกว่า 2,400 กิโลเมตรตลอดแนวยังไม่มีความชัดเจนเลย แต่ก็เป็นที่เข้าใจกันโดยทั่วไปว่าตัดมาดอว์หรือกองกำลังพันธมิตรในพื้นที่ไม่ได้มีเจตนาจะล่วงล้ำ รุกล้ำ หรือประสงค์จะยึดเอาดินแดนของไทยเป็นเป้าหมายหลัก จึงไม่อาจจะมองว่า ตัดมาดอว์เป็นอริราชศัตรูหรือมีเป้าประสงค์จะเปิดศึกกับไทยแต่อย่างใด

สิ่งสำคัญที่จะต้องตระหนักเอาไว้คือ ทั้งสองฝ่ายสามารถมีความร่วมมือในอันที่จะรักษาความปลอดภัยให้กับประชาชนในพื้นที่ได้ โดยผ่านกลไกที่มีอยู่แล้ว เฉพาะอย่างยิ่งกลไกทางทหารแบบทวิภาคี 3 ระดับคือ คณะกรรมการระดับสูง (High Level Committee – HLC) ซึ่งมีผู้บัญชาการทหารสูงสุดของสองฝ่ายเป็นประธานร่วม คณะกรรมการชายแดนส่วนภูมิภาค (Regional Border Committee – RBC) ซึ่งมีผู้บัญชาการทหารระดับแม่ทัพภาคเป็นประธานร่วม ซึ่งในกรณีของ แม่ฮ่องสอน และ ตาก คือแม่ทัพภาคที่ 3 และคณะกรรมการชายแดนส่วนท้องถิ่น (Township Border Committee – TBC) ซึ่งในกรณีเฉพาะสองจังหวัดนั้นก็มี ผู้บังคับหน่วยเฉพาะกิจราชมนู (สำหรับจังหวัดตาก) และ หน่วยเฉพาะกิจสิงหนาท (แม่ฮ่องสอน) ทำหน้าที่ประธานร่วมกับผบ.หน่วยในพื้นที่ของตัดมาดอว์ฝ่ายเมียนมา

ว่ากันตามหลักการ ผู้บัญชาการทหารในระดับต่าง ๆ ที่กล่าวมามีความรู้จักและคุ้นเคยกันจากการพบปะตามอำนาจหน้าที่ของตนอยู่แล้ว และปกติก็มักจะทำความคุ้นเคยกันเป็นการส่วนตัวเพิ่มเติมเพื่อความสะดวกในการประสานงานและปฏิบัติหน้าที่ร่วมกัน ย่อมอยู่ในวิสัยที่จะพูดคุย ปรึกษาหารือและออกมาตรการร่วมกันเพื่อรักษาความปลอดภัยให้กับประชาชนในพื้นที่ได้

แต่ในทางความเป็นจริง ผู้บังคับหน่วยและทหารในพื้นที่ชายแดนย่อมมีความจำเป็นที่จะต้องติดต่อประสานงานกับกองกำลังของฝ่ายต่อต้านและกลุ่มชาติพันธุ์อยู่ด้วยอีกทางหนึ่ง โอกาสที่ทหารตัดมาดอว์จะระแวงสงสัยในความสัมพันธ์ย่อมมีอยู่มาก แต่สิ่งที่ผู้บัญชาการทหารไทยจะต้องแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนคือไม่แอบช่วยเหลือฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดในการปฏิบัติการ อีกทั้งการออกมาตรการใด ๆ ต้องล้วนแล้วแต่เป็นไปเพื่อปกป้องและรักษาความปลอดภัยให้กับประชาชนไทยและผลประโยชน์ของไทยเป็นสำคัญ

ในทำนองเดียวกัน ในระดับสูง (HLC) จะต้องมีข้อเรียกร้องถึงฝ่ายตัดมาดอว์อย่างชัดเจนว่า ไม่เพียงแต่ต้องออกมาตรการและแนวปฏิบัติเพื่อความปลอดภัยของประชาชนและทรัพย์สินของไทยเท่านั้น หากแต่จะต้องพูดถึงความรับผิดชอบต่อความเสียหายที่เกิดขึ้นด้วย หาไม่แล้ว ก็จะมีแต่การส่งคำแจ้งเตือนหรือจดหมายประท้วงกันไม่จบไม่สิ้นโดยที่ฝ่ายตัดมาดอว์จะเพิกเฉยเสียหรืออย่างมากก็จะมีแต่คำขอโทษที่เลื่อนลอยอยู่ร่ำไป โดยที่ปัญหาเดิมที่เกิดซ้ำซากก็ไม่เคยได้รับการแก้ไขจริงจัง ปล่อยให้ประชาชนตามแนวชายแดนต้องรับกรรมกันอย่างไม่มีที่สิ้นสุดอยู่อย่างนั้น

ปัญหามลพิษข้ามแดน 

ระหว่างการเดินทางเยือนกรุงเทพฯ อย่างเป็นทางการของประธานาธิบดีมิน อ่อง หล่าย เมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา ทั้งไทยและเมียนมาได้ลงนามในขอบเขตอำนาจหน้าที่ (Terms of Reference หรือ TOR) ของคณะทำงานร่วมว่าด้วยการจัดการคุณภาพน้ำในแม่น้ำที่เป็นพรมแดนและแม่น้ำข้ามพรมแดน เพื่อใช้เป็นกลไกความร่วมมือในการแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนในแม่น้ำที่ทั้งสองประเทศใช้ประโยชน์ร่วมกัน

หลังจากนั้น มีความเคลื่อนไหวในเรื่องนี้อยู่พอสมควร แต่ความพยายามดังกล่าวยังไม่ปรากฏมาตรการที่เป็นรูปธรรมในการควบคุมมลพิษจากแหล่งต้นกำเนิด ขณะที่คุณภาพน้ำในแม่น้ำหลายสายในภาคเหนือของไทยยังคงมีสารปนเปื้อนเกินค่ามาตรฐานความปลอดภัยต่อสุขภาพ

เมื่อวันที่ 6 ตุลาคมที่ผ่านมา เจ้าหน้าที่กรมอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมของเมียนมาในพื้นที่รัฐฉานตะวันออก ได้ส่งตัวอย่างน้ำจากแม่น้ำสายบริเวณเมืองท่าขี้เหล็ก ตรงข้ามอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ไปตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำที่ห้องปฏิบัติการในเมืองตองจี เมืองหลวงของรัฐฉาน 

สื่อท้องถิ่นรายงานว่า เจ้าหน้าที่เก็บตัวอย่างน้ำจาก 6 จุด ได้แก่ แม่น้ำสายบริเวณสะพานดอยต่อคำ ซึ่งอยู่เหนือลำน้ำสายช่วงที่เป็นพรมแดนไทย–เมียนมา, สะพานมิตรภาพแห่งที่ 2, แม่น้ำรวกซึ่งเป็นจุดรับน้ำจากแม่น้ำสาย, ปากแม่น้ำรวกบริเวณสามเหลี่ยมทองคำหรือสบรวก, แม่น้ำโขงบริเวณท่าเรือนานาชาติบ้านโป่ง และบริเวณจุดบรรจบของแม่น้ำสายสำคัญในเมืองท่าขี้เหล็ก แต่จนถึงตอนนี้ยังไม่มีการเผยแพร่ผลการตรวจต่อสาธารณะ

ชุมชนไทยริมแม่น้ำสาย, แม่น้ำกก, แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ได้รับความเดือดร้อนอันเนื่องมาจากสารพิษปนเปื้อนในน้ำมาอย่างต่อเนื่องหลายปี โดยปัญหาดังกล่าวเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่ที่ขาดการควบคุมในพื้นที่ต้นน้ำของรัฐฉาน รวมถึงบางพื้นที่ที่อยู่ภายใต้การควบคุมของกองทัพสหรัฐว้า (United Wa State Army--UWSA) อย่างไรก็ตาม เงื่อนไขสำคัญที่จะทำให้การแก้ไขปัญหาบรรลุผลอย่างแท้จริงคือ ต้องระบุให้แน่ชัดว่าเหมืองแห่งใดเป็นแหล่งกำเนิดมลพิษ และต้องได้รับความร่วมมือจากผู้มีอำนาจควบคุมพื้นที่ทำเหมือง แต่ที่ผ่านมา ทางการเมียนมามักจะอ้างว่าเข้าไม่ถึงพื้นที่ของกลุ่มว้า และนักลงทุนส่วนใหญ่ก็เป็นนักลงทุนจีน

แต่ข้อมูลที่ปรากฏในระยะหลังนั้น พบว่าทางการเมียนมาสามารถประสานงานและติดต่อกับผู้นำ UWSA ในปางซางได้อย่างสม่ำเสมอ ดังนั้นย่อมอยู่ในวิสัยที่จะดำเนินการเรื่องนี้ได้มากกว่าการเก็บตัวอย่างน้ำไปตรวจเท่านั้น อีกทั้งฝ่ายไทยเองก็ไม่ควรจะจำกัดความร่วมมือแบบทวิภาคีกับเมียนมาเท่านั้น หากแต่มีความจำเป็นจะต้องประสานความร่วมมือจากฝ่ายอื่นๆ ซึ่งก็รวมถึง UWSA, รัฐบาลและเอกชนของจีน และไม่ควรละทิ้งผู้ค้าแร่ของไทยเอง เพื่อแสวงหาความร่วมมือในการแก้ไขปัญหานี้อย่างจริงจังให้ถึงต้นตอ และปรากฏผลอย่างเป็นรูปธรรม

ปัญหาแรงงานข้ามชาติจากเมียนมา

น่าจะเข้าสู่จุดล่อแหลม เข้าใกล้ขั้นวิกฤต อันเนื่องมาจากมาตรการในการพิสูจน์สัญชาติที่พ่วงกับข้อกำหนดที่เข้มงวดในการส่งเงินกลับบ้าน ภาษีเงินได้ และการเกณฑ์ทหาร ประกอบกับค่าใช้จ่ายในการดำเนินการค่อนข้างสูง อาจจะทำให้แรงงานเมียนมามากกว่าล้านคนต้องจำยอมสูญเสียสถานะทางกฎหมาย กลายเป็นแรงงานเถื่อน และจะทำให้การดูแลและจัดการแรงงานในประเทศไทยประสบกับปัญหายุ่งยาก จนอาจจะเกิดผลเสียต่อระบบเศรษฐกิจของไทยเอง

กระทรวงแรงงานเมียนมาออกประกาศฉบับที่ 108/2024 ตั้งแต่เดือนสิงหาคม 2567 กำหนดให้แรงงานที่ทำงานในต่างประเทศต้องโอนเงินอย่างน้อย 25% ของรายได้ที่เกิดในต่างประเทศให้แก่ครอบครัวหรือเข้าบัญชีธนาคารของตนเองในเมียนมา ผ่านช่องทางการเงินที่ได้รับอนุญาต โดยสามารถโอนเป็นรายเดือนหรือรายไตรมาส และต้องเก็บหลักฐานการโอนเงินไว้แสดงต่อเจ้าหน้าที่ ส่วนแรงงานที่เดินทางไปทำงานต่างประเทศผ่านบริษัทจัดหางานที่ได้รับอนุญาต ต้องส่งสำเนาหลักฐานดังกล่าวให้บริษัทจัดหางานด้วย

นอกจากนี้ ภายหลังการแก้ไขกฎหมายภาษีเมื่อปี 2566 สถานเอกอัครราชทูตเมียนมาประจำประเทศไทยได้กำหนดให้แรงงานชำระภาษีเงินได้ในอัตรา 2% โดยแรงงานทั่วไปที่ถูกประเมินว่ามีรายได้เดือนละ 7,500 บาท จะต้องเสียภาษีเดือนละ 150 บาท หรือปีละ 1,800 บาท

แรงงานที่ไม่ปฏิบัติตามข้อกำหนดเรื่องการโอนเงินกลับประเทศอาจถูกจำกัดสิทธิในการเดินทางไปทำงานต่างประเทศ การออกบัตรประจำตัวแรงงานในต่างประเทศ (Overseas Worker Identification Card -- OWIC) และการต่ออายุหนังสือเดินทาง

เรื่องที่กลายเป็นปัญหาวุ่นวายอยู่ในเวลานี้จนเกิดการประท้วงและการต่อต้านจากคนไทยกลุ่มหนึ่งเกิดขึ้นเมื่อทางการไทยได้ประสานความร่วมมือกับรัฐบาลเมียนมามาเปิดศูนย์พิสูจน์สัญชาติและออกเอกสารรับรองบุคคล (Certificate of Identity -- CI) จำนวน 5 แห่ง พร้อมหน่วยบริการเคลื่อนที่ในประเทศไทย ระหว่างวันที่ 14 ตุลาคม 2569 ถึงวันที่ 14 มกราคม 2570 เพื่อให้บริการแรงงานที่จำเป็นต้องใช้เอกสารดังกล่าวในการขอวีซ่าและใบอนุญาตทำงาน

มีการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญที่คลุกคลีกับปัญหานี้มานานว่าแรงงานเมียนมาที่อาศัยอยู่ในประเทศไทยอาจมีจำนวนสูงถึง 5 ล้านคนนั้นสามารถจำแนกแรงงานที่กำลังประสบปัญหาด้านเอกสารออกเป็น 3 กลุ่ม ซึ่งมีเงื่อนไขและอุปสรรคแตกต่างกันดังนี้

กลุ่มแรก เป็นแรงงานประมาณ 700,000 คน ที่อยู่ภายใต้มติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2568 ซึ่งได้ขึ้นทะเบียนเพื่อทำงานในประเทศไทยแล้ว แต่ยังไม่มีหนังสือเดินทางหรือหนังสือรับรองบุคคล ที่จำเป็นสำหรับการดำเนินการขอวีซ่าและใบอนุญาตทำงานให้ครบถ้วน

แม้ทางการเมียนมาจะเปิดศูนย์บริการออก CI ทั้ง 5 แห่งในประเทศไทยแล้ว แต่แรงงานยังประสบปัญหาในการจองคิวและต้องแบกรับค่าใช้จ่ายในการดำเนินการอันประกอบไปด้วย ค่าหนังสือรับรองบุคคล 2,660 บาท ภาษีเงินได้ 1,800 บาท และค่าธรรมเนียมวีซ่า 3,000 บาท และอาจมีค่าใช้จ่ายอื่นจิปาถะ เช่น ค่านายหน้าโดยมีรายงานว่าแรงงานบางส่วนต้องจ่ายค่าบริการให้นายหน้าประมาณ 1,300–1,500 บาท ทำให้แรงงานบางคนต้องเตรียมเงินอย่างน้อย 10,000 บาท เพื่อดำเนินการให้ครบทุกขั้นตอน ซึ่งเป็นภาระหนักสำหรับผู้ที่มีรายได้ไม่ถึงเดือนละ 10,000 บาท

กลุ่มที่สอง จำนวนเกือบ 2 ล้านคน ที่อยู่ภายใต้มติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 24 กันยายน 2567 และ 2 ธันวาคม 2568 แรงงานส่วนใหญ่มีเอกสารประจำตัวอยู่แล้ว แต่หมดอายุหรือจำเป็นต้องต่ออายุหนังสือเดินทาง ทำให้ต้องเดินทางกลับไปทำหนังสือเดินทางในประเทศเมียนมา คนกลุ่มนี้ไม่เพียงแต่รับภาระค่าใช้จ่ายในการเดินทางกลับบ้านและขั้นตอนทางราชการของเมียนมาเท่านั้น แต่พวกเขาวิตกกังวลว่าอาจจะถูกเกณฑ์ทหารและไม่มั่นใจว่าจะสามารถเดินทางกลับเข้ามาทำงานในประเทศไทยได้อีกหรือไม่

การบังคับใช้กฎหมายรับราชการทหารของเมียนมาตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์ 2567 ทำให้ปัญหาการต่ออายุเอกสารไม่ได้เป็นเพียงเรื่องทางธุรการอีกต่อไป แต่กลายเป็นปัญหาความปลอดภัยส่วนบุคคลของแรงงานด้วย กฎหมายดังกล่าวกำหนดให้ชายอายุ 18–35 ปี และหญิงอายุ 18–27 ปี อยู่ในข่ายถูกเรียกเข้ารับราชการทหาร โดยทั่วไปมีกำหนดระยะเวลา 2 ปี และอาจขยายออกไปได้ในภาวะฉุกเฉิน นอกจากนี้ รายงานด้านสิทธิมนุษยชนของสหประชาชาติยังระบุถึงกรณีการบังคับเกณฑ์ทหาร รวมถึงแรงงานเมียนมาที่ถูกส่งตัวกลับจากประเทศเพื่อนบ้านอย่างไทยด้วย

กลุ่มที่สาม มีจำนวนประมาณ 100,000 คน ที่เดินทางเข้ามาทำงานภายใต้ระบบบันทึกความเข้าใจว่าด้วยการจ้างแรงงาน (MOU) และกำลังจะครบกำหนดสัญญาจ้าง 4 ปีในช่วงปี 2569–2570 โดยตามขั้นตอนปกติ แรงงานกลุ่มนี้ต้องเดินทางกลับประเทศและพำนักอยู่ตามระยะเวลาที่กำหนด ก่อนจะสามารถกลับเข้ามาทำงานในประเทศไทยได้อีกครั้ง สำหรับแรงงานกลุ่มนี้ กรมการจัดหางานของไทยได้หารือกับฝ่ายเมียนมาเพื่อกำหนดแนวทางภายใต้กระบวนการที่เรียกว่า MOU U-Turn สำหรับแรงงานที่ครบกำหนดสัญญา 4 ปี แต่ยังมีนายจ้างประสงค์จะจ้างงานต่อไปว่าไม่ต้องเดินทางกลับไปประเทศต้นทางแล้วสามารถอยู่ทำงานต่อไปได้เลย

อย่างไรก็ตาม การยกเว้นเงื่อนไขดังกล่าวไม่ได้หมายความว่าแรงงานจะสามารถทำงานต่อได้โดยอัตโนมัติ แต่ยังต้องดำเนินการตามขั้นตอนที่เกี่ยวข้องให้ครบถ้วน ทั้งการตรวจสอบสถานประกอบการและนายจ้าง การตรวจสอบหนังสือเดินทางว่ายังใช้การได้อยู่หรือไม่ การตรวจสุขภาพ การขอขยายวีซ่าเพื่ออยู่ต่อ และการอนุมัติใบอนุญาตทำงาน แปลว่าพวกเขาก็ยังตกอยู่ในความเสี่ยงไม่น้อย หากพบว่าเอกสารอย่างหนึ่งอย่างใดบกพร่องเช่นหนังสือเดินทางหมดอายุก็จำเป็นต้องไปติดต่อกับทางการเมียนมาเพื่อดำเนินการต่อและเผชิญกับเงื่อนไขเหมือนกลุ่มอื่นๆอยู่ดี

ไทยและเมียนมาได้ลงนามในบันทึกความเข้าใจว่าด้วยความร่วมมือด้านแรงงานและความตกลงว่าด้วยการจ้างแรงงานฉบับใหม่ ระหว่างการเดินทางเยือนประเทศไทยอย่างเป็นทางการของประธานาธิบดีมิน อ่อง หล่าย เมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา แต่ปัญหาที่เกิดขึ้นในขณะนี้สะท้อนให้เห็นช่องว่างระหว่างข้อตกลงระดับรัฐบาลกับความสามารถของแรงงานในการเข้าถึงกระบวนการจัดทำเอกสารที่มีค่าใช้จ่ายเหมาะสมและอาจจะส่งผลกระทบต่อความปลอดภัยของตนเอง

ทางออกในเรื่องการจัดการแรงงานยังไม่ชัดเจนนัก มีผู้เสนอให้มีการยกเลิกการพิสูจน์สัญชาติโดยทางการเมียนมาและให้ทางการไทยจัดการขึ้นทะเบียนแรงงานเอง แต่ข้อเสนอนี้คงกระทบกับความสัมพันธ์กับรัฐบาลเมียนมาอย่างแน่นอน เพราะไม่มีทางที่เมียนมาจะยอมสูญเสียรายได้จากภาษีและเงินที่ส่งกลับบ้านเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจของตน และที่สำคัญขาดโอกาสที่จะเกณฑ์ทหารที่มาทำงานในประเทศไทยไปโดยปริยาย

หนทางที่เป็นไปได้คือ รัฐบาลไทยจะต้องเปิดการเจรจากับทางการเมียนมา เพื่อแก้ไขเพิ่มเติมข้อตกลงยกเว้นการเก็บภาษีซ้ำซ้อน (double taxation) ที่ทั้งสองประเทศได้ทำกันเมื่อปี 2545 เพื่อให้ครอบคลุมแรงงานข้ามชาติทุกกลุ่มซึ่งเสียภาษีหรือถูกหัก ณ ที่จ่ายจากที่ทำงานในประเทศไทยแล้วก็ให้เมียนมายกเว้นการเก็บภาษีพวกเขา หมายความว่าภาษี 2 % ก็ไม่ควรเอาเป็นเงื่อนไขในการพิสูจน์สัญชาติหรือต่ออายุหนังสือเดินทาง

อีกประการหนึ่ง กำหนดให้การส่งเงินกลับบ้าน (remittances) เป็นไปโดยสมัครใจ เพราะทางการไทยก็ไม่เคยมีข้อกำหนดว่าคนไทยที่ทำงานในประเทศเมียนมาจะต้องส่งเงินกลับบ้านในลักษณะบังคับเช่นนี้ ทางการเมียนมาก็ไม่สมควรเอาเรื่องนี้มากำหนดเป็นเงื่อนไขในการพิสูจน์สัญชาติหรือต่ออายุหนังสือเดินทางและบัตรประจำตัวประชาชน

บทสรุปในชั้นนี้คงไม่มีคำตอบสำเร็จรูปหนึ่งเดียวสำหรับทุกปัญหาที่เกิดขึ้นในเมียนมาที่ส่งผลกระทบมายังประเทศไทยได้ แต่สิ่งสำคัญเหนืออื่นใดคือรัฐบาลไทยชุดปัจจุบันลงทุนพาเมียนมาเข้ามาสู่เวทีระหว่างประเทศ ปรับจูนการสร้างปฏิสัมพันธ์ (engagement) เพื่อให้สามารถหาทางออกร่วมกันให้กับปัญหาทุกอย่างที่มีอยู่ ไม่ใช่มุ่งแก้ปัญหาให้เมียนมาฝ่ายเดียวโดยที่ไทยยังคงจะต้องแบกรับปัญหาเหล่านั้นเอาไว้บนบ่าด้วยความเกรงใจ