สำรวจแนวคิด Harm Reduction ผ่านภาพชีวิตของหลากผู้ใช้สาร ขยายความหวังและกำลังใจ ในวันที่พวกเขายังเลิกไม่ได้ ทำอย่างไรให้ชีวิตยังปลอดภัยและมีทางไปต่อ
“ยาเสพติด” เป็นหนึ่งในปัญหาของสังคมไทยมายาวนาน และมักเป็นจุดเริ่มต้นของอาชญากรรมต่างๆ และขัดขวางการพัฒนาของประชากรในประเทศ สาเหตุของการใช้ยาเสพติดมีหลากหลาย และการใช้วิธีปราบปรามแบบเด็ดขาดหรือจับกุมผู้ที่ติดยานั้นเป็นเพียงการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ ปัจจุบันได้มีการเปลี่ยนมุมมองแนวคิดจาก ผู้เสพยาคือจำเลยของสังคม มาเป็นผู้เสพยา คือ “ผู้ป่วย” ต้องได้รับการบำบัดรักษาด้วยความสมัครใจ เพื่อลดอันตรายหรือผลกระทบที่อาจเกิดจากการใช้ยาเสพติดต่อตัวผู้ใช้ บุคคลรอบข้าง และสังคม จึงนำมาสู่กระบวนการ Harm Reduction หรือ การลดอันตรายจากการใช้สารเสพติด
“เข้าถึง เข้าใจ ไม่ตีตรา เท่าเทียม ให้โอกาส” 5 คำ เปรียบได้กับหัวใจสำคัญของแนวคิดของ Harm Reduction
เข้าถึง (Accessibility) คือ ไม่ใช่การนั่งรอให้พวกเขาเดินเข้ามาหา แต่คือการที่ระบบสาธารณสุขและชุมชนยื่นมือเข้าไปหาพวกเขาในพื้นที่ปลอดภัย อย่างเช่น การแจกเข็มฉีดยาที่สะอาดเพื่อป้องกัน HIV หรือ ไวรัสตับอักเสบ หรือการจัดตั้งศูนย์บริการที่เป็นมิตร
การเข้าใจ (Understanding) ว่าการเลิกยาเสพติดแบบหักดิบ (Cold Turkey) ไม่ใช่เรื่องง่ายสำหรับทุกคน
และบางครั้งบาดแผลในใจ ความยากจน หรือสภาวะจิตใจต่างหากคือรากเหง้าของปัญหา Harm reduction
เข้าใจว่ามนุษย์มีข้อจำกัด หากวันนี้เขายังเลิกไม่ได้ ทำอย่างไรให้เขาเสพอย่างปลอดภัยที่สุด ลดปริมาณลง
...
หรือเปลี่ยนไปใช้สารทดแทน (เช่น เมทาโดน) เพื่อให้เขายังคงมีชีวิตอยู่ต่อไปได้
ไม่ตีตรา (Stigma Reduction) การหยุดตราหน้า การใช้ภาษาที่ลดทอนคุณค่าความเป็นมนุษย์และเปลี่ยนมุมมองจาก “คดีอาญา” ให้เป็น “ประเด็นสุขภาพ” เมื่อสังคมลดสายตาที่เหยียดหยามลง ผู้ใช้ยาก็จะกล้าเปิดใจและเดินเข้าสู่กระบวนการบำบัดรักษาด้วยความเต็มใจ
ความเท่าเทียม (Equality) ไม่ว่าคน ๆ หนึ่งเคยผิดพลาดมาแค่ไหน แต่ก็ยังคงมีความเป็นมนุษย์ และมนุษย์ทุกคนควรได้รับการเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานทางการแพทย์ ผู้ใช้ยามีสิทธิที่จะได้รับการรักษาพยาบาลที่ได้มาตรฐาน มีสิทธิได้รับยาต้านไวรัส มีสิทธิได้รับการดูแลทางจิตวิทยา โดยไม่ถูกเลือกปฏิบัติเพียงเพราะประวัติการใช้ยาเสพติด
ให้โอกาส (Opportunity) แม้จริงอยู่ที่ผู้ใช้ยาเสพติดไม่สามารถที่จะเลิกยาได้เพียงชั่วข้ามคืน แต่การช่วยประคับประคองชีวิตของพวกเขาเหล่านั้น รู้สึกปลอดภัย รู้สึกว่าตนเองมีค่า และได้รับการยอมรับ เพื่อให้กลับมาเริ่มต้นชีวิตใหม่ และได้รับโอกาสทางการศึกษา การฝึกอาชีพ การยอมรับกลับเข้าสู่ชุมชน เป็น “กำลังสำคัญ” ของครอบครัวและสังคมได้อย่างยั่งยืน
เมื่อเรา เข้าถึง เข้าใจ ไม่ตีตรา เท่าเทียม และ ให้โอกาส เราไม่ได้เพียงแค่ลดอันตรายจากยาเสพติดเท่านั้น แต่เราได้คืนความเป็นมนุษย์ให้กับคนที่สังคมเคยหันหลังให้
Harm Reduction จึงไม่ใช่การสนับสนุนให้ใช้ยา และไม่ใช่การบอกว่ายาเสพติดไม่มีอันตราย แต่คือการลดความเสี่ยงที่เกิดขึ้นจริง ทั้งการติดเชื้อ การใช้ยาเกินขนาด การหลุดออกจากระบบสุขภาพ และการถูกผลักให้ใช้ชีวิตอยู่ในความเสี่ยงโดยไม่มีใครเข้าถึง
หลังถูกไล่ออกจากโรงเรียน เฟิร์น (นามสมมุติ) เข้าสู่วงจรการใช้สารจากการชักชวนของกลุ่มเพื่อน ก่อนที่เธอจะค่อยๆ พาชีวิตตัวเองกลับมาอีกครั้ง ปัจจุบันเธอลดการใช้สารลง กลับเข้าสู่การศึกษา กศน. และเป็นอาสาสมัครของกลุ่ม ACT Team (มูลนิธิแอ็คทีม ขอนแก่น) ช่วยส่งต่ออุปกรณ์สะอาดให้เพื่อนผู้ใช้สาร เพื่อลดความเสี่ยงด้านสุขภาพและเปิดพื้นที่ให้การดูแลเข้าถึงเพื่อนมากขึ้น
ผนังห้องนอนของเฟิร์นเต็มไปด้วยข้อความที่เธอค่อยๆ เขียนสะสมไว้หลายปี ในวันที่อยู่คนเดียว เปิดเพลงฟัง และไม่รู้จะระบายกับใคร ฝาไม้จึงกลายเป็นพื้นที่รับฟังแทนผู้คน เก็บทั้งความอึดอัด ความโดดเดี่ยว และถ้อยคำที่เธอพูดออกมาไม่ได้
...
โชค (นามสมมุติ) อายุ 17 ปี เติบโตมากับยาย ผู้เป็นทั้งบ้านและแรงผลักดันเดียวในชีวิต เมื่อยายจากไปอย่างกะทันหัน เขาสูญเสียที่พึ่งทางใจ และเริ่มใช้สารเพื่อประคองความเศร้า ความรู้สึกผิด และความโดดเดี่ยวที่ไม่มีใครรับฟัง
วันนี้โชคบอกตรงๆ ว่าเขายังไม่อยากเลิกใช้สารในทันที แต่ตั้งใจว่าสักวันหนึ่งจะลดและเลิกให้ได้ก่อนอายุ 20 ปี เพื่อเตรียมตัวสำหรับบทต่อไปของชีวิต
กระบวนการ Harm Reduction จะเน้นการเดินหน้าเข้าหากลุ่มผู้ใช้สารเสพติด เพื่อพูดคุยและเปิดใจรับฟังปัญหาด้วยความเข้าใจ และสำหรับผู้ที่ยังไม่สามารถเลิกเสพได้ในทันที จะมีการแนะนำบริการทางสาธารณสุขในด้านต่างๆ โดยเฉพาะการสนับสนุนให้เข้าถึงอุปกรณ์ที่สะอาดและปลอดภัย ซึ่งถือเป็นหัวใจสำคัญในการลดอันตรายและปกป้องชีวิตของผู้ใช้สารเสพติด
...
นี่เป็นภาพขณะที่ผู้ใช้สารเสพติดกำลังนำ “ฝิ่นดิบ” มาต้มเพื่อเสพ โดยฝิ่นยังคงมีผลกระทบต่อวิถีชีวิตดั้งเดิมของกลุ่มชาติพันธุ์ ซึ่งเป็นกลุ่มที่เข้าสู่กระบวนการของ Harm Reduction ได้น้อยมาก เนื่องจากไม่มีที่อยู่ที่เป็นหลักแหล่ง และไม่มีบัตรประจำตัวที่ระบุสัญชาติที่แน่นอน
ผู้ใช้สารเสพติดหลายคนจะได้รับบริการแจกเข็มและกระบอกฉีดยาที่สะอาด ซึ่งเป็นหนึ่งในมาตรการ Harm Reduction (การลดอันตรายจากการใช้สารเสพติด) โดยมีเป้าหมายหลักในการป้องกันการแพร่ระบาดของเชื้อ HIV และไวรัสตับอักเสบจากการใช้เข็มร่วมกัน
...
แม่แป๊ะมึ คงศรีคีรี อายุ 52 ปี ชาวบ้าน ต.แม่ตื่น อ.แม่ระมาด จ.ตาก ผู้เคยใช้ฝิ่นต่อเนื่องมานานกว่าสองทศวรรษ ก่อนเข้าสู่กระบวนการดูแลด้วยเมทาโดนจากแรงสนับสนุนของครอบครัว ปัจจุบันเธอหยุดใช้ฝิ่น และอยู่ในกระบวนการรักษามานานกว่า 12 ปี
เฟิร์น (นามสมมุติ) อายุ 22 ปี บอกว่าเธอไม่ชอบตัวเองในช่วงที่ใช้สาร เพราะจากคนใจเย็น เธอกลายเป็นคนหงุดหงิดง่ายและเผลอพูดจารุนแรงกับคนใกล้ตัว หลายอย่างจึงถูกเก็บไว้หลังท่าทีเงียบๆ และสายตาที่หลบซ่อน วันนี้เธอยังไม่พร้อมเลิกใช้สารทันที แต่เริ่มลดปริมาณ เปลี่ยนมาใช้อุปกรณ์สะอาด และกลับมาเรียน กศน. เพื่อค่อยๆ เปิดทางเลือกให้ชีวิตอีกครั้ง
ร่องรอยบนร่างกายของพระธัมมฺเตโช บันทึกช่วงเวลาหนึ่งของชีวิตที่เคยพัวพันกับการใช้สาร และความแตกแยกในครอบครัวที่ตามมา หลังผ่านกระบวนการบำบัด ท่านเลือกบวชเป็นพระเพื่อเริ่มต้นใหม่บนเส้นทางที่ห่างจากวงจรเดิม และใช้ธรรมะเป็นหลักยึดของชีวิต
ภาพ และ เรื่อง : ธนัท ชยพัทธฤทธี
(ภาพนี้ใช้เพื่อประกอบสารคดี และได้รับอนุญาตในการเผยแพร่)