“แม่น้ำบนท้องฟ้า” หรือ “Atmos pheric Rivers” กลายเป็นคำศัพท์ใหม่ที่เขย่าขวัญคนกรุงและชาวไทยในช่วงน้ำท่วมใหญ่ที่ผ่านมา ใครจะเชื่อว่าเหนือหัวของเราขึ้นไป มีมวลน้ำมหาศาลไหลเวียนอยู่ไม่ต่างจากแม่น้ำสายใหญ่บนดิน หลายคนอาจเคยสงสัยว่า ทำไมเวลาฝนตกยุคนี้ถึงได้รุนแรงและรวดเร็วนัก คำตอบส่วนหนึ่งซ่อนอยู่ในสิ่งที่นักวิทยาศาสตร์เรียกว่า “แม่น้ำบนท้องฟ้า” ซึ่งแท้จริงแล้วมันคือกลไกอัจฉริยะของธรรมชาติที่มีความเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งกับพายุและประวัติศาสตร์การค้นพบที่น่าทึ่งย้อนกลับไปเมื่อประมาณ 300 ปีก่อน เบนจามิน แฟรงคลิน ได้ค้นพบความจริงบางอย่างที่เปลี่ยนความเข้าใจเรื่องลมฟ้าอากาศไปตลอดกาล ในสมัยที่ยังไม่มีโทรเลข...โทรศัพท์ เขาสังเกตจากจดหมายที่ส่งผ่านม้าเร็วว่า พายุจากเมืองหนึ่งกำลังเคลื่อนที่มาหาเขา ทั้งที่ลมในเมืองที่เขาอยู่นั้นพัดไปในทิศทางตรงกันข้ามการค้นพบนี้ทำให้โลกได้รู้ว่า พายุไม่ใช่แค่ก้อนเมฆที่ปลิวไปตามกระแสลม แต่เป็นระบบที่ซับซ้อนและสามารถเคลื่อนที่สวนทางกับทิศทางลมที่พื้นผิวได้สูตรลับของแม่น้ำบนท้องฟ้า...เมื่อ “ลม” พบ “น้ำ” เป็นกฎความสมดุลในชั้นบรรยากาศที่ว่า ลมด้านบน...ยิ่งสูง ลมยิ่งพัดแรงเพราะไม่มีแรงเสียดทานจากพื้นดิน แต่กลับมีความชื้นหรือปริมาณน้ำน้อย ส่วน ลมด้านล่าง...ลมพัดช้าเพราะติดต้นไม้และสิ่งปลูกสร้าง แต่เป็นแหล่งสะสมน้ำมหาศาลจากมหาสมุทรจุดที่เป็น “แม่น้ำบนท้องฟ้า” คือบริเวณจุดกึ่งกลางที่ “ความเร็วลม” กับ “ปริมาณน้ำ” คูณกันแล้วได้ค่ามากที่สุด จุดนี้เองที่เป็นเหมือนกระแสน้ำเชี่ยวบนท้องฟ้าที่ขนส่งมวลน้ำมหาศาลไปข้างหน้าได้อย่างรวดเร็ว...และเมื่อแม่น้ำบนท้องฟ้า “แช่นิ่ง” นานๆ...หรือเคลื่อนไปชนกับแนวภูเขา ความบรรลัยจึงบังเกิดมวลน้ำมหาศาลที่ถูกลำเลียงมาจะกลั่นตัวเป็นฝนที่ตกลงมาอย่างหนักและรวดเร็วเกินกว่าที่แผ่นดินจะรับไหว จนกลายเป็นเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่อย่างที่เราเห็นในปัจจุบัน ผศ.ดร.ภาณุ ตรัยเวช ภาควิชาวิทยาศาสตร์พื้นพิภพ คณะวิทยาศาสตร์ ม.เกษตรศาสตร์ บอกว่า นี่คือสาเหตุที่ทำไม “ฝนยุคนี้ถึงตกหนักจนน่ากลัว” และเกี่ยวข้องกันอย่างไรกับสภาวะโลกร้อน ผ่านเวทีเสวนาพิเศษ “ลมฝนแปรปรวน ผันผวนวิกฤติคน” ในการประชุมทางวิชาการ มก.ครั้งที่ 64 เมื่อไม่นานมานี้ย้อนกลับไปในปี 1997 นักวิทยาศาสตร์จาก MIT ได้ค้นพบปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Atmospheric Rivers หรือแถบความชื้นที่มีลักษณะยาวและแคบในชั้นบรรยากาศ โดยเจ้าแม่น้ำสายลับนี้มีความยาวมากกว่าความกว้างถึง 10 เท่า...ที่น่าตกใจคือสามารถบรรทุกปริมาณน้ำได้มากกว่าแม่น้ำอเมซอน ที่ใหญ่ที่สุดในโลกถึง 2 เท่าทำหน้าที่เป็นท่อลำเลียงความชื้นกว่า 50% จากเส้นศูนย์สูตรไปสู่ขั้วโลก เพื่อสร้าง “สมดุล” ให้ “โลก” ย้ำว่า...“แม่น้ำบนท้องฟ้า” ปรากฏการณ์นี้เป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ ไม่ว่าจะเกิดสภาวะโลกร้อนหรือไม่ก็ตามไม่ใช่สิ่งผิดปกติ“แม่น้ำบนท้องฟ้าไม่ใช่เรื่องเหนือธรรมชาติแต่เป็นส่วนหนึ่งของพายุที่มีรูปร่างคล้ายเครื่องหมายจุลภาค โดยเฉพาะส่วนที่เรียกว่า...หางพายุ ซึ่งเป็นจุดที่ความเร็วลมและปริมาณน้ำมาบรรจบกัน...จนเกิดการถ่ายเทความชื้นอย่างมหาศาล หากมวลน้ำนี้เคลื่อนไปปะทะกับภูเขาหรือแช่นิ่งเหนือพื้นที่ใดนานๆก็จะกลายเป็นฝนที่ตกลงมาอย่างรุนแรงและรวดเร็วจนตั้งตัวไม่ติด”เปรียบเทียบให้เห็นภาพกันชัดๆ เข้าใจง่ายๆ...เมฆก้อนเล็กๆที่เราเห็นบนฟ้า แท้จริงแล้วมีน้ำหนักเท่ากับช้าง 1 ตัว แต่ถ้าเป็น...พายุลูกใหญ่จะมีน้ำหนักมหาศาลเท่ากับช้างถึง 10,000 ตัว และเมื่อโลกเผชิญวิกฤติ “โลกเดือด” อุณหภูมิที่สูงขึ้นจะทำให้อากาศกักเก็บไอน้ำได้มากขึ้นตามจุดอิ่มตัวเพียงแค่อุณหภูมิโลกเพิ่มขึ้น 1 องศาเซลเซียส พายุแต่ละลูกจะมีมวลน้ำเพิ่มขึ้นเท่ากับ “ช้าง 30 ตัว” ที่พร้อมจะเทลงมาเป็นฝนถล่มเมืองนี่คือความน่ากังวลสำคัญ สัญญาณอันตราย...เอเชียตะวันออกเฉียงใต้เตรียมรับมือ ข้อมูลจากการวิเคราะห์ระบุชัดว่า หากอุณหภูมิโลกยังพุ่งสูงขึ้น ภูมิภาคเอเชียรวมถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้บ้านเราจะต้องเผชิญกับ ปริมาณฝนที่เพิ่มขึ้น ความถี่ของฝนตกหนักที่ถี่ขึ้น และความเสี่ยงน้ำท่วมที่รุนแรงกว่าเดิมนอกเหนือจากปัจจัยหนุนอย่าง “เอลนีโญ” และ “ลานีญา” ที่ยังคงเป็นตัวแปรสำคัญ“ภาวะโลกร้อน” ส่งผลให้ปริมาณน้ำในพายุเพิ่มขึ้นผ่านกลไกทางวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับอุณหภูมิและคุณสมบัติของอากาศ นับตั้งแต่...การเพิ่มขึ้นของจุดอิ่มตัวของอากาศ เมื่อโลกมีก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์มากขึ้นจนนำไปสู่สภาวะโลกร้อน อุณหภูมิในชั้นบรรยากาศจะสูงขึ้น ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อ “จุดอิ่มตัวของอากาศ” โดยอุณหภูมิที่สูงขึ้นจะทำให้อากาศสามารถกักเก็บและสะสมปริมาณไอน้ำได้มากขึ้น “พายุคือมวลอากาศที่อิ่มตัว”...เนื่องจากพายุหรือเมฆคือมวลของอากาศที่อิ่มตัวด้วยไอน้ำ เมื่อจุดอิ่มตัวสูงขึ้นจากความร้อน ปริมาณน้ำที่สะสมอยู่ในพายุเหล่านั้นจึงเพิ่มสูงขึ้นตามไปด้วยหากอุณหภูมิโลกเพิ่มขึ้นเพียง 1 องศาเซลเซียส จะส่งผลให้พายุขนาดใหญ่ลูกเดิมมีปริมาณน้ำเพิ่มขึ้นเทียบเท่ากับมวลของช้างอีกประมาณ 30 ตัว ด้วยเหตุนี้...เมื่อพายุที่มีปริมาณน้ำมหาศาลเคลื่อนที่ไปปะทะกับพื้นที่ต่างๆ จึงทำให้เกิดฝนตกหนักอย่างรุนแรง...รวดเร็วมากขึ้นกว่าปกติซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิด “น้ำท่วมใหญ่” โดยเฉพาะในภูมิภาคเอเชียและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่มีแนวโน้มจะเผชิญกับปริมาณฝนและความถี่ของฝนตกหนักที่เพิ่มขึ้นจากผลกระทบนี้นี่คือคำเตือนจากธรรมชาติผ่าน “แม่น้ำบนท้องฟ้า” ว่าวันนี้โลกไม่ได้แค่ “ร้อน” แต่กำลัง “เดือด” และส่งสัญญาณผ่านสายฝนที่หนักอึ้งเท่าช้างนับหมื่นตัว...ถึงเวลาแล้วหรือยังที่พวกเราต้องหันมาใส่ใจสิ่งแวดล้อมอย่างจริงจังก่อนจะสายเกินไป.คลิกอ่านคอลัมน์ “สกู๊ปหน้า 1” เพิ่มเติม
