ผู้ป่วยจำนวนมากใช้คำว่า “สมองคิดไม่หยุด” “คิดวน” “สมองค้าง” “หยุดความคิดไม่ได้” แต่แท้จริงแล้วอาจมาจากกลไกทางสมองที่แตกต่างกันหลายแบบ การรักษาจึงไม่เหมือนกันปัจจุบันทาง neuroscience เริ่มเข้าใจเรื่องนี้ได้ดีขึ้น โดยเกี่ยวข้องกับ Default Mode Network (DMN), Salience Network (SN) และ Executive Control Network (ECN) ที่ควบคุมการสลับระหว่าง “การคิดภายใน” และ “การทำงานกับสิ่งภายนอก” สมองคิดวนตลอดเวลา เกิดจาก DMN ทำงานมากเกินไปDMN ประกอบด้วย medial pre frontal cortex posterior cingulate cortex precuneus angular gyrus hippocampus ปกติ DMN จะทำงานเมื่อไม่ได้ทำงานอะไร เหม่อนึกถึงอดีต กังวลอนาคต คิดเรื่องตัวเอง หาก DMN ปิดไม่ลงจะเกิดคิดวน คิดไม่หยุดสมองเหมือนทำงานทั้งวัน นอนไม่หลับเหนื่อยทั้งที่ไม่ได้ใช้แรง SN สลับระบบไม่ได้ เป็นเหมือนปุ่มเปิดปิดสวิตช์บริเวณสำคัญคือ anterior insula anterior cingulate cortex ทำหน้าที่ “เปลี่ยนเกียร์” ระหว่าง DMN และ ECN ถ้าระบบนี้เสียสมองจะติดอยู่กับความคิดเดิม เปลี่ยนเรื่องไม่ได้หยุดความคิดไม่ได้ EN อ่อนแอลง ประกอบ ด้วย dorsolateral prefrontal cortex หน้าที่ยับยั้งความคิด เลือกว่าจะคิดหรือไม่คิด เปลี่ยน focus หากทำงานลดลงจะเกิดสมองฟุ้ง Amygdala กระตุ้นตลอดเวลา เมื่อเครียดเรื้อรัง cortisol สูง amygdala จะส่งสัญญาณ “ระวัง” สมองจึงคิดซ้ำ คิดวน วิเคราะห์ทุกอย่าง แม้ไม่มีอันตรายจริงบางคนยิ่งพยายาม “หยุดคิด ยิ่งคิด” เป็นปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Ironic Process Theory สมองจะยิ่งคิดถึง เพราะ frontal cortex ต้องคอยตรวจว่า “ตอนนี้ยังคิดอยู่ไหม” จึงยิ่งกระตุ้นความคิด วิธีพักสมองที่ได้ผลหลายคนเข้าใจว่าพักสมองคือ นอนเล่นมือถือ แต่จริงๆแล้วมือถือกลับกระตุ้น dopamine attention visual cortex และ salience network จึงไม่ได้พักสมองจริงวิธีที่ดีที่สุด Mindfulness การมีสติ การเจริญสติ หรือการนั่งสมาธิในทางพุทธ เป็นวิธีที่มีหลักฐานมากที่สุด MRI พบว่าลดการทำงานของ DMN ลด posterior cingulate activation เพิ่ม connectivity ของ executive network ใช้เพียง 10-15 นาที/วัน เดินในธรรมชาติ ลด DMN activity ลด rumination เพิ่ม parasympathetic activity เดินในสวนประมาณ 90 นาที ลดการทำงานของ subgenual prefrontal cortex ซึ่งสัมพันธ์กับการคิดวน ออกกำลังกายแบบแอโรบิก ประมาณ 30 นาทีช่วยเพิ่ม BDNF serotonin endocannabinoids ลด cortisol หลังออกกำลังกายหลายคนรู้สึกว่าสมองเงียบลง Deep breathing เช่น 6 ครั้งต่อนาที ช่วยเพิ่ม vagal tone ลด sympathetic acti vation ลด amygdala firing ทำกิจกรรมที่เกิด Flow เช่น วาดรูป เล่นดนตรี งานช่าง ทำสวน ทำอาหาร งานฝีมือ Flow ทำให้ DMN ลดลงอย่างชัดเจน นอนให้เพียงพอ การอดนอนทำให้ DMN กับ EN disconnect ผู้ป่วยจึงคิดวนง่ายขึ้น วิธีที่หลายคนเข้าใจผิด นอนเล่นมือถือเลื่อน social media ดูข่าวต่อเนื่องหลายชั่วโมง เปิดทีวีไว้ทั้งวัน เล่นเกมต่อเนื่องทั้งหมดนี้ทำให้สมองรับข้อมูลใหม่ตลอดเวลาไม่ใช่การพักหากอาการเป็นต่อเนื่องหรือรุนแรง ควรประเมินสาเหตุที่อาจรักษาได้ เช่น วิตก ซึมเศร้า นอนไม่หลับ ย้ำคิด สมาธิสั้น บางรายลองโควิด ลองวัคซีน ไบโพลา ไทรอยด์เป็นพิษ การใช้คาเฟอีน ผลข้างเคียงของยา เช่น สเตียรอยด์ หรือยากระตุ้นบางชนิด ภาวะนอนไม่หลับหรือหยุดหายใจขณะหลับ.หมอดื้อคลิกอ่านคอลัมน์ "สุขภาพหรรษา" เพิ่มเติม
