ปิดฉากอย่างเป็นทางการไปแล้ว สำหรับการประชุมออนไลน์สุดยอดผู้นำชาติสมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ “อาเซียน” บวกประเทศคู่เจรจา โดยมีบรูไนเป็นประธานหมุนเวียนทุกอย่างดูเหมือนราบรื่นดี มีการลงนามปฏิญญา แถลงร่วมด้านความร่วมมือในหลากหลายสาขา ไม่ว่าการรับมือสถานการณ์ฉุกเฉินและภัยพิบัติอาเซียน การธำรงระบบพหุภาคี ความร่วมมือเศรษฐกิจ การปรับสู่ยุคดิจิทัล การพัฒนาชุมชนและการสร้างชาติ ขจัดการระรานเด็กไปจนถึงแถลงความร่วมมือกับชาติคู่เจรจา “สหรัฐฯ” การพัฒนาดิจิทัล “จีน” การฟื้นฟูจากวิกฤตการณ์โควิด-19 ความร่วมมืออาเซียน-จีน เพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม “รัสเซีย” แผนปฏิบัติการหุ้นส่วนยุทธศาสตร์อาเซียน-รัสเซีย การสร้างภูมิภาคที่เป็นปึกแผ่นมั่นคง และการแก้ไขปัญหายาเสพติดอินเดีย เกาหลีใต้ ญี่ปุ่น ก็มากันครบ ขณะที่การประชุมสุดยอด “เอเชียตะวันออก” ก็ได้ข้อสรุปด้านความร่วมมือว่าด้วยการฟื้นฟูอย่างยั่งยืนและสีเขียว การเติบโตทางเศรษฐกิจผ่านการฟื้นฟูการท่องเที่ยว ตามด้วยความร่วมมือด้านสุขภาพจิต (ที่กำลังเป็นปัญหาสำคัญในโลกยุคโควิด)เป็นแผนการความร่วมมือระดับสากลอย่างเป็นชิ้นเป็นอันเหมือนที่ทำมากันทุกปี แต่เอาเข้าจริงแล้วก็เกิดคำถามได้เช่นกัน ว่าปฏิญญาเหล่านี้ แถลงการณ์ร่วมเหล่านี้ เรียกว่าเป็นของ “อาเซียน” ได้เต็มปากหรือไม่ หลังจากไม่มีรัฐบาล “เมียนมา” อยู่ในสมการ ปฏิเสธเข้าร่วมการประชุมจะว่าไปแล้ว เรื่องเหล่านี้คงไม่เกิดหากอาเซียนยึดมั่นต่อหลักการตามกฎบัตรอาเซียน “ไม่แทรกแซงกิจการภายในของกันและกัน” แต่ในอีกทางหนึ่ง สถานการณ์ที่เกิดขึ้นในเมียนมานับตั้งแต่เหตุรัฐประหารยึดอำนาจวันที่ 1 ก.พ. ก็ย่อมตามมาด้วยแรงกดดันอันมหาศาลจากประชาคมโลก โดยเฉพาะกลุ่มพันธมิตรชาติตะวันตกนำโดยสหรัฐอเมริกา เนื่องจากรัฐประหารในเมียนมา ไม่ใช่แค่การเปลี่ยนตัวคณะบริหารเหมือนบ้านเรา กลับเต็มไปด้วยการนองเลือด ผู้ชุมนุมประท้วงเสียชีวิตนับพัน ไม่รวมถึงการทำสงครามขนาดย่อมกับกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆเมื่อเดือน เม.ย. ที่ผ่านมา อาเซียนประชุมฉุกเฉินกับรัฐบาลเมียนมา และได้รับคำมั่นกลับมาว่า จะยุติเหตุการณ์รุนแรง เปิดเจรจากับฝ่ายต่อต้าน แต่ในเมื่อไม่มีความคืบหน้า แถมยังมีการบล็อกไม่ให้ผู้แทนพิเศษอาเซียน เอรีวัน ยูซอฟ รมว.ต่างประเทศบรูไน เข้าไปในเมียนมา เพื่อหารือกับฝ่ายต่างๆ จึงไม่แปลกที่อาเซียนจะมีการตอบโต้ ด้วยการไม่อนุญาตให้ตัวแทนทางการเมืองของเมียนมาเข้าประชุม ซึ่งเป็นคำกร้าวอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อนและก็ไม่ผิดแผกแต่อย่างใด ที่เมียนมาจะรู้สึกถูกสบประมาทอย่างแรง ประชุมสุดยอดอาเซียน ทำไม พล.อ.อาวุโส มิน อ่อง หล่าย ถึงเข้าร่วมไม่ได้ทั้งที่เป็นผู้นำ? แถมงานนี้ชาติอื่นๆที่มีความสัมพันธ์อันดีกับเมียนมา ก็ขยับตัวอะไรลำบาก เพราะถ้าออกโรงปกป้องเมียนมาเมื่อไร ย่อมเป็นการเรียกแขกเข้าตัวเสียเอง และไม่ใช่แขกเฉพาะจากชาติในภูมิภาค แต่เป็นระดับประชาคมโลกอย่างไรก็ตาม เหตุการณ์นี้นำไปสู่คำถามสำคัญด้วยว่า ในเมื่ออาเซียนเริ่มแทรกแซงกิจการภายในกันเอง แล้วต่อไปจะเป็นเช่นไร จะมีการเข้ามายุ่งเกี่ยวในเรื่องอื่นๆเพิ่มเติมด้วยหรือไม่?และอีกประการหนึ่งที่น่าสนใจคือ เป็นการเริ่มแทรกแซงที่มาจากความพยายามของอาเซียนที่ต้องการปรับภาพลักษณ์ให้เป็นสากลมากขึ้น หรือแท้จริงแล้วเป็นการแทรกแซงตามแรงกดดันจากภายนอก ถูกล็อบบี้อย่างหนักจากประเทศอื่นๆนอกสมาคม หรือจากชาติมหาอำนาจ ที่กำลังแย่งชิงอิทธิพลในภูมิภาคอินโด-แปซิฟิก กันอย่างหนักหน่วง?ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา การขับเคลื่อนแผ่ขยายอิทธิพลของ “จีน” และ “สหรัฐฯ” ในภูมิภาคนี้ ได้ทำให้อาเซียนกลายเป็นหมุดหมายสำคัญทางยุทธศาสตร์ของมหาอำนาจ ซึ่งส่งผลต่อเนื่องให้ความเป็นเอกภาพของอาเซียนถูกบั่นทอนไปทีละเล็กน้อย ชาติสมาชิก 10 ประเทศ ได้พยายามอย่างยิ่งในการทำให้ยักษ์ใหญ่ทั้งสองตนพึงพอใจ แต่ก็ไม่วายเกิดการ “ตาชั่ง” เอียงกันบ้าง ขึ้นกับว่าจะเอียงไปทางจีนหรือสหรัฐฯ อย่างประเทศไทย ยังต้องซื้อของประเทศนี้ทีนึง ประเทศนั้นอีกทีนึงนอกจากนี้ นับตั้งแต่เดือน ก.ย. สหรัฐฯก็ดูเหมือนจะยกเครื่องนโยบายเบนเข็มสู่เอเชียที่หนักหน่วงมากขึ้น ไม่ว่าการทำข้อตกลงภาคี “ออกัส” เสริมทัพเรือดำน้ำนิวเคลียร์ให้ออสเตรเลีย ตามด้วยการโปรโมตกลุ่ม “ควอด” ภาคี 4 ชาติ สหรัฐฯ-อินเดีย-ญี่ปุ่น-ออสเตรเลีย ที่เห็นได้ชัดว่าเป็นตาข่ายล้อมอิทธิพลจีน จนประธานาธิบดีสหรัฐฯ โจ ไบเดน ต้องออกมาแก้เกี้ยวว่า สหรัฐฯยังให้ความสำคัญอาเซียนเสมอมา และความเคลื่อนไหวต่างๆของสหรัฐฯนั้น ไม่ได้ต้องการเข้ามาแย่งบทบาทศูนย์กลางของภูมิภาคของอาเซียน แต่อย่างใดทั้งหมดจึงเป็นเรื่องน่าจับตาอย่างยิ่งว่า ทิศทางความเป็นเอกภาพของอาเซียนในอนาคต จะสะดุดหัวคะมำเพราะเกมชิงอิทธิพลของมหาอำนาจมากยิ่งกว่าเดิมหรือไม่ แต่อย่างที่ทราบกันดีว่า ในเมื่อมีหนึ่งแล้วก็ต้องมีสอง อะไรที่ถูกเริ่มไปแล้ว ก็ย่อมมีภาคต่อตามมาเสมอ.วีรพจน์ อินทรพันธ์
