ตั้งแต่เด็กจนแก่ ผมก็ว่าตัวเองอ่านหนังสือมาไม่น้อย แต่ก็ไม่เคยอ่านตำรา เล่มที่ว่าด้วยวิธีกราบ กว่าจะรู้ว่า “กราบไม่เป็น” ก็สายไปเสียแล้ว ในงานพบปะสำคัญ กำลังเดินอยู่นอกบ้าน จู่ๆก็ถูกเรียกไปหาเจ้านายผู้ใหญ่ ท่านนั่งบนโซฟา มีลูกหลานบริวารเจ้าบ้าน นั่งพับเพียบแวดล้อม เดินเข่าเข้าไปถึงหน้าท่านก็ก้มกราบ ตอนบวชเณร ถูกสอนให้กราบพระ แบบเบญจางคประดิษฐ์ เข่าสอง ศอกสอง และหน้าผากหนึ่ง เรียก “องค์ห้า” ไม่เคยถูกสอนว่า กราบเจ้านาย...แบบไหนกราบครั้งที่หนึ่ง หน้าผากจดพื้น ก็สงสัย...ยังไงต่อ แล้วก็กราบครั้งที่สอง ครั้งที่สาม“เหมือนกราบพระเลยนะลูก” เสียงทักจากนาย ทำให้ผมรู้ว่า “กราบไม่เป็น” ขณะเจ้านายผู้ใหญ่ท่านนิ่งจบงานนั้น ผมก็เที่ยวไปถามใครต่อใคร...ได้หลักกราบ จากข้าราชการผู้ใหญ่ว่า ถ้ากราบพระก็กราบแบบเบญจางคประดิษฐ์ได้ แต่ถ้ากราบคนไม่ว่าเจ้าหรือนาย ให้กราบครั้งเดียว ไม่ต้องแบมือกระนั้นก็ยังคาใจ กราบเจ้านายผู้ใหญ่ เหมือนกราบพระ ระดับความผิด หากจะมี มีมากน้อยเอนก นาวิกมูล เขียนเรื่อง “ผ้ากราบ” ไว้ในหนังสือประเพณีวิถีไทย (สำนักพิมพ์แสงดาว พ.ศ.2547) ผมอ่านแล้วก็ไม่โทษตัวเองเท่าไหร่ เพราะความรู้เรื่องกราบนั้นเป็นความรู้ที่ลุ่มลึกถูกซ่อนไว้ซับซ้อนมากทีเดียวข้อแรกผมเพิ่งรู้ว่าการกราบที่นิยมกราบกันตั้งแต่สมัยโบราณ ต้องกราบลง “ผ้ากราบ” ด้วยคุณเอนกเคยเห็นผ้ากราบงานพิธีสำคัญ มีทั้งแบบปักลวดลายด้วยไหม และพิมพ์ลวดลายลงบนเนื้อผ้า สมัย ร.3 ถึง ร.6 สองตู้ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติแล้วมาอ่านเจอในหนังสือสยามประเภท ปีที่ 1 ฉบับที่ 2 มกราคม ร.ศ.116นายกุหลาบ เขียนเรื่องผ้ากราบไว้ว่า ผ้ากราบไม่ได้มีเฉพาะของพระสงฆ์ แม้คฤหัสถ์หรือขุนนางสมัยโบราณ เช่นสมัยอยุธยา ก็มีใช้กันทั่วไปผ้ากราบใช้กับพระ คือผ้าที่พระสงฆ์ใช้รองเวลากราบพระ พระท่านไม่ได้ไปหามาจากไหน แต่ใช้ “ผ้าสันถัต” ผ้าที่พระภิกษุรองนั่งประเพณีการใช้ผ้ากราบ เผื่อแผ่มาถึงคฤหัสถ์ ที่เป็นขุนนาง นายกุหลาบบอกว่า แบบแผนขุนนางไทยสมัยอยุธยา เมื่อจะกราบถวายบังคมพระมหากษัตริย์ต้องแก้ผ้ากราบที่คาดบั้นเอว หรือเคียนพุงออกหรือบางทีก็แก้ผ้าสมรดไหมปักทอง ที่คาดทับนอกเสื้อเต็มยศ ออกปูลงที่พื้นแล้วจึงกราบลงบนผ้ากราบนั้นๆคำ “สมรด” คุณเอนกใช้ตามพจนานุกรม มีคำอธิบาย คือ ลายขอบเสื้อครุย...ผ้าที่ปักอย่างเดียวกับลายขอบเสื้อครุย ใช้คาดสะเอว จึงถูกเรียกสมรดไปด้วยคุณเอนกสรุปความ อาการที่กราบถวายบังคมลงบนผ้ากราบนั้น เป็นการเคารพนบนอบเสมอเท่า กราบพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ที่คฤหัสถ์ปฏิบัติการปูผ้ากราบพระ เป็นธรรมเนียมที่พวกขุนนางรับมาจากพระอีกทีความรู้เรื่องกราบตอนนี้ ความรู้สึกผิดที่คาใจ กราบเจ้านายผู้ใหญ่ ไม่เป็น ก็จางลง เข้าใจเอาเองว่า วิธีกราบที่ทำไปนั้น เป็นอาการแสดงความเคารพสูงสุด เท่าที่มนุษย์ผู้น้อยก็จะทำกับผู้ใหญ่“ดังตฤณ” เขียนประโยคทองไว้ในหนังสือเล่มหนึ่ง ขณะก้มกราบ ผู้กราบจะรู้สึกได้ว่า ความนับถือศรัทธาที่ทุ่มเทให้ผู้ใหญ่นั้นมากถึงขนาด ลดอัตตา คือความเป็นตัวตนของผู้กราบให้เหลือศูนย์การกราบ จึงเป็นอีกวิธี ฝึกการลดอัตตา...โดยวิถีพุทธก็คือหนทางไปสู่ความสุขสงบเย็นที่เรียกว่านิพพานเพราะฉะนั้น คนที่รู้จักเด็ก รู้จักผู้ใหญ่ กราบผู้ใหญ่เป็น จึงควรเป็นคนที่ “สงบเย็น” ไม่สนุกสนาน เล่นเกมลิงชิงเมือง โดยไม่สนใจ พวกผู้ใหญ่เขาเหนื่อยหน่ายแค่ไหนอย่างไร.กิเลน ประลองเชิง
