คนไทยคุ้นปากพูดเรื่องคุกเรื่องตะรางอยู่สองสำนวน สำนวนแรกค่อนไปทางสำทับให้กลัว...คุกตะรางไม่ได้มีไว้ขังหมา สำนวนที่สอง ไปทางประชดประชัน คุกตะรางมีไว้ขังคนจน
พูดกันไปๆ หลายคน กระทั่งคนแก่รุ่นผม ยังไม่รู้ด้วยซ้ำ ที่เรียก “คุก” คือแบบไหน ที่เรียก “ตะราง” คืออย่างไร
บ้านเมืองเราตอนนี้ มีเรื่องในคุกในตะราง เป็นข่าวบ่อยๆ เช่น ข่าวคุณสรยุทธ์ สุทัศนะจินดา มีคนนินทา อยู่ในคุกปีสองเดือน สบายๆ คุณชูวิทย์ออกมารับหน้าแทน ใครว่าสบาย น้ำหนักลดไปหลายกิโลฯ ดูซี ผมก็ขาวโพลน
ส่วนน้องใหม่แกนนำม็อบ...เพนกวิน ก็มีข่าวประท้วงไม่กินข้าว เพื่อนพ้องไม่รู้ไปทำอีท่าไหนเจอข้อหาซ้ำ “หมิ่นศาล”
ชาวบ้านที่ไม่สนใจกฎหมาย แยกไม่ออกหรอกครับ อยู่ในคุกแบบไหน เรียกผู้ต้องขัง ผู้ต้องหา หรือว่านักโทษ
แต่ถ้าในสมัยโบราณ ผมอ่านจากหนังสือ “เกร็ดภาษาหนังสือไทย” ฉบับปรับปรุง (ส.พลายน้อย สถาพรบุ๊คส์ พิมพ์ครั้งที่ 8 พ.ศ.2560) เรียกกันว่า “คนโทษ”
สภาพของคนโทษ ถูกขังในคุกตะรางแบบไหน อย่างไร
อาจารย์ ส.พลายน้อย เล่าให้เห็นภาพ จากคำเก่าๆสองคำ เลิกใช้กันไปแล้ว พจนานุกรมก็ไม่อธิบาย
คำแรก คนพวง คำที่สอง หับเผย
ในหนังสือ “ขุนช้างขุนแผน” (อ๊ะ!ทันยุคทันสมัย กำลังเป็นละครดัง เรื่อง “วันทอง” ทางช่องวัน ของคุณบอย ถกลเกียรติ พอดี) มีคำกล่าวถึงพวกคนโทษไว้ว่า
...
“แม่ค้าเห็นคนพวงล่วงเข้าตลาด บ้างยกกระจาดหับกระชังระวังผ้า พวกที่นั่งร้านรายขายกุ้งปลา ถือกะโล่โง่ง่าตั้งท่าคอย”
คนพวง ก็คือนักโทษ สมัยนี้ ส.พลายน้อย บอกว่า เป็นคำเรียกมีความหมายตรงตัวดีมาก คือหมายถึงคนที่ผูกร้อยเป็นพวงเดียวกัน
ลักษณะการปกครองคุ้มกันนักโทษสมัยโบราณ ต้องหากินเอง ทางคุกไม่มีอาหารเลี้ยง จะอยู่จะกินกันยังไง ก็อยู่กันไป
พอถึงวัน 5 ค่ำ 8 ค่ำ 11 ค่ำ 15 ค่ำ ผู้คุมก็จะเอาหวายผูกล่ามเป็นพวง ออกขอทานเขากิน
นอกจากมีคำคนพวง ใน “ขุนช้างขุนแผน” ยังมีอีกคำ “หับเผย”
“ถึงหับเผยเลยพ้นไป กำลังตกใจวุ่นวายอยู่ ต่างคนต่างมองทุกช่องรู ริมประตูเพดานซานซมไป ไม่พบปะจะอย่างไรไฉนนี่ พัสดีตรองตรึกนึกขึ้นได้ เมียมันอยู่หับเผยเฮ้ยอย่างไร เอ็งเอาชุดจุดไฟไปมองดู”
นี่ก็ความรู้ใหม่ คนโทษสมัยนั้นไม่ถึงกับขัดสนอับจนไปเสียทุกทาง ทางการยังผ่อนผันให้เมียปลูก “หับเผย” ไว้หน้าคุก ให้คนโทษกับเมียอยู่ด้วยกันได้เป็นครั้งเป็นคราว
ลักษณะของหับเผย ปลูกเป็นเพิงที่พัก มีแผงค้ำเปิดปิดได้ ถึงเวลาออกขอทาน ก็เอาทั้งคนโทษและเมียผูกเข้าพวงเดียวกัน
เป็นอันว่าคำคนพวง...ไม่ได้หมายถึง คนโทษพวกเดียว แต่รวมเมียนักโทษเข้าไปด้วย
คราวนี้ก็พอหลับตาเห็นภาพหับเผย เชื่อมโยงกับคนพวง ชัดเจนขึ้น เวลาผู้คุมพาเดินเข้าย่านร้านตลาด อ่านจากกลอนขุนช้างขุนแผน ดูจะอึกทึกครึกโครม พ่อค้าแม่ขายต้องระวังตัวกลัวถูกฉกฉวย มากกว่าตั้งท่ารอขาย
คุกสมัยเก่าที่มีหับเผยตั้งอยู่ข้างหน้า ดีสำหรับคนโทษมากกว่า เพราะมีเมียมานอนรออยู่ ถึงไม่ทุกวันก็หลายวัน ถ้าพูดเฉพาะเรื่องนี้ ดีกว่าคุกสมัยใหม่
อ๊ะ! หรือว่าไม่ดีกว่า เรื่องนี้น่าจะไปถามน้องเก่าหรือน้องใหม่ ซึ่งมีเค้าอีกหลายๆคน.
กิเลน ประลองเชิง