หนังสือเล่มสวย ปัญจตันตระ (ชุดนิทานอมตะของโลก) ตอนการแตกมิตร (ศักดา วิมลจันทร์ ออกแบบรูปเล่มแปลและเรียบเรียง สำนักพิมพ์พื้นฐาน พ.ศ.2551) นี่คือวิชาที่โอรสพระเจ้าแผ่นดินสมัยโบราณต้องเรียนและสอบให้ผ่าน
เรื่อง “ปลาสามตัว” เป็นนิทานซ้อนนิทาน เรื่องที่ 19 ตอนนี้ ตอนที่โควิด-19 บุกประชิดติดตัวเราอย่างนี้ น่าจะเป็นเรื่องที่ชาวบ้านอย่างเราๆต้องอ่าน
ที่บึงใหญ่แห่งหนึ่ง เป็นที่อาศัยของปลาหนุ่มสามตัว ชื่อ “เฉลียว” “ฉลาด” และ “ฉลาก”
อยู่มาวันหนึ่ง ปลาตัวที่ชื่อ “เฉลียว” บังเอิญได้ยินคนหาปลาคุยกันว่า“บึงนี้มีปลาเยอะ พรุ่งนี้เรามาจับปลาที่นี่กันเถอะ” เมื่อได้ยินเช่นนี้ เจ้าเฉลียวก็เกิดปริวิตกขึ้นว่า “เห็นจะไม่ดีเสียแล้ว ฉันจะต้องรีบไปชักชวนเพื่อนให้หนีไปอยู่เสียที่อื่น”
เจ้าฉลาด เมื่อฟังข่าวจากเฉลียวก็พูดขึ้นว่า
“ฉันอาศัยอยู่ในบึงนี้มานานแล้ว ไม่อาจจะผลุนผลันผละไปเช่นนั้นได้ เอาเป็นว่าฉันจะระวังตัวไว้ หาช่องทางป้องกันตัวเองได้ ไม่วิธีใดก็วิธีหนึ่ง”
แต่เจ้าฉลากไม่คิดอย่างนั้น “มีบึงใหญ่อย่างนี้อีกถมไป พวกเขาจะมาที่นี่หรือเปล่าก็ยังไม่รู้ ผู้ใดไม่ควรละทิ้งถิ่นฐานบ้านเกิดไปง่ายๆ ด้วยเหตุเพียงเรื่องซุบซิบกันไม่กี่คำ”
เหตุผลของเจ้าฉลาด ผู้ประพันธ์เขียนไว้เป็นบทร้อยกรอง
คนจนคนจรอสรพิษ ทำการผิดเป็นนิจสิน แต่โลกหล้ายังหมุนเป็นเช่นอาจิณ ตัวเองสิกลับสิ้นไร้ถิ่นทาง
ให้เหตุผลกับเพื่อนแล้วเจ้าฉลากสรุปหนักแน่นว่า “ฉันจึงตัดสินใจว่าจะไม่ไปที่ไหนทั้งนั้น”
...
เฉลียว ผู้มองการณ์ไกล เมื่อทำหน้าที่บอกข่าวเพื่อนแล้ว ก็ล่ำลาไปหาแหล่งน้ำแห่งใหม่
วันรุ่งขึ้น คนหาปลาก็มากันจริงๆ พวกเขาลงอวนล้อมจับปลาในบึงแห่งนั้นขึ้นมาแทบไม่เหลือแม้แต่ตัวเดียว
ในเหตุการณ์นั้น เจ้าฉลาดก็แสร้งทำตายตั้งแต่อยู่ในน้ำ คนหาปลาจึงปลดมันออกจากอวนวางบนตลิ่ง เจ้าฉลาดหาโอกาสคนหาปลาเผลอ ค่อยๆกระดิกกระดืบกลับลงน้ำได้โดยปลอดภัย
ส่วนเจ้าฉลากพอรู้ตัวว่าติดอวนก็พยายามดิ้นอย่างสุดกำลัง เพื่อให้หลุดจากร่างแหแห่งความตาย แต่ยิ่งดิ้นก็ยิ่งพันตัวหนักขึ้น คนหาปลาเกรงว่าจะทำให้อวนเขาขาด
จึงใช้ไม้ทุบเข้าไปหลายที เจ้าฉลากถึงแก่ความตาย
นิทานเรื่องปลาสามตัวจบแค่นี้ ตามสไตล์ “ปัญจตันตระ” เป็นนิทานที่นกตัวเมีย ตั้งใจเล่าสอนนกตัวผัว เป็นคำคล้องจองว่า “เฉลียว ฉลาดแคล้วคลาดภัย แต่ฉลากสิ้นใจเพราะสุ่มเสี่ยง”
แต่อย่าลืมนิทานที่สอนลูกพระเจ้าแผ่นดิน...ใช้ปกครองบ้านเมืองจะจบง่ายแค่นี้ก็ใช่ที่เจ้านกตัวผัวฟังแล้ว ก็ทักนกตัวเมียว่า “อย่าเพิ่งสรุป ฉันจะเหมือนเจ้าปลาฉลาก เพราะทุกเรื่องในโลกนี้ ไม่มีบทสำเร็จรูป อย่างนั้นดอก
“เหตุเพราะ ช้างม้าเหล็กไม้และชายหญิง ล้วนเป็นสิ่งจำแนกได้แตกต่าง ทั้งน้ำท่าอาภรณ์ก็มีทางให้จัดแจงแต่งต่างเป็นอย่างไป”
แล้วเจ้านกตัวผู้ก็เล่านิทานแก้ต่างเรื่องเล่าของนกตัวเมีย เรื่องต่อไป ซึ่งเมื่อจบแล้ว ก็มีเรื่องและเหตุผลให้เล่านิทานเรื่องต่อ และต่อๆไปอีก
นิทานเรื่องที่จะสอนให้คนฉลาดจนเอาไปใช้กับปัญหาในบ้านเมืองได้ จึงไม่จบง่ายด้วย
เหตุผลเดียวเรื่องเดียว ต้องซับซ้อนซ่อนหลายเงื่อนหลายปม เช่นนี้แล.
กิเลน ประลองเชิง