การเปลี่ยนรุ่นของ บรรดาเจ้าสัว ในประวัติศาสตร์เศรษฐกิจไทย จัดเป็นเรื่องน่าสนใจ ที่สะท้อนให้เห็นว่า ธุรกิจชนิดใดกำลังสร้างความมั่งคั่ง และวิกฤตครั้งใดที่ทำให้เจ้าของธุรกิจเดิมสูญเสียอำนาจควบคุมกิจการไป
แต่การจะพิจารณาประเด็นข้างต้น ต้องแยกเรื่องออกจากกันเป็น 3 เรื่องคือ ความมั่งคั่งลดลง การสูญเสียกิจการหลัก และการเปลี่ยนผันไปทำธุรกิจอื่น
ทั้ง 3 เรื่องนี้ มีความหมายต่างกันอยู่มาก ตระกูลที่ชื่อเงียบลง อาจยังมีทรัพย์สินจำนวนมาก ขณะที่โรงงาน หรือธนาคารที่ยังดำเนินการอยู่ อาจเปลี่ยนเจ้าของไปแล้ว
อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนผ่านของตระกูลเจ้าสัวต่างๆ โดยเฉพาะ เจ้าสัวห้าอันดับแรกในอดีต ต้องระบุปีและจัดอันดับ เพราะอันดับตามรายได้ของกลุ่มธุรกิจ ขนาด สินทรัพย์ ธนาคาร และทรัพย์สินสุทธิของครอบครัวให้ผลต่างกัน อาจใช้เกณฑ์เดียวกันไม่ได้
จากเจ้าสัวการค้า สู่...เจ้าสัวธนาคาร และอุตสาหกรรม
ถ้ามองในภาพใหญ่ เจ้าสัวไทยจำนวนมาก เริ่มทำธุรกิจจากการค้า การนำเข้าสินค้าการเกษตร หรือการเป็นตัวแทนนำเข้า-ส่งออกสินค้าจากบริษัทต่างประเทศ แล้วค่อยขยายไปสู่โรงงาน ธนาคาร ที่ดิน และกิจการอื่น
ในยุคที่ตลาดทุนยังมีบทบาทจำกัด การมีธนาคารเป็นแกนกลางช่วยสร้างเครือข่ายธุรกิจ และเข้าถึงเงินทุน จึงเป็นยุคที่ชื่ออย่าง โสภณพนิช ล่ำซำ เตชะไพบูลย์ และรัตนรักษ์ มีบทบาทสูง งานวิจัยหลายชิ้นในประวัติศาสตร์เศรษฐกิจไทย ก็ระบุถึงบทบาทสำคัญของสี่ตระกูลนี้ในระบบธนาคารไทยก่อนวิกฤตปี 2540
จุดเปลี่ยนครั้งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งคือ วิกฤตต้มยำกุ้ง 2540 การกู้เงินตราต่างประเทศมาลงทุน ขณะที่รายได้ส่วนใหญ่เป็นเงินบาท จึงกลายเป็นความเสี่ยงรุนแรงหลังเงินบาทอ่อนค่า และมีการประกาศลอยตัวค่าเงินบาท จากความพ่ายแพ้ในการสู้ค่าเงินบาทของธนาคารกลาง
ขณะเดียวกันราคาสินทรัพย์ตก ลูกหนี้ผิดนัด และสถาบันการเงินต้องเพิ่มทุน กรณีนี้ ธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) หรือ แบงก์ชาติ บันทึกว่า ในกระบวนการแก้วิกฤตครั้งนั้น มีการปิดบริษัทเงินทุนถาวร 56 แห่ง รวมถึงการปรับโครงสร้างธนาคารหลายแห่ง
ตระกูลที่ยกมาให้ดูนี้ มีเส้นทางต่างๆ กันไปจากการกู้เงินต่างประเทศในช่วงนั้น
ตระกูล-กลุ่มธุรกิจ | ฐานอำนาจทางธุรกิจในอดีต | การเปลี่ยนผ่านสำคัญ |
| เตชะไพบูลย์ | ธนาคารศรีนคร และธุรกิจที่เกี่ยวข้อง | สูญเสียการควบคุมธนาคารหลังวิกฤต |
| พรประภา-สยามกลการ..คุณหญิงพรทิพย์ ณรงค์เดช เป็นผู้มีบทบาทสำคัญ | ตัวแทนจำหน่าย-ผลิตรถนิสสัน | นิสสันญี่ปุ่นเข้าถือหุ้นควบคุมกิจการร่วมทุน แต่สยามกลการยังดำเนินธุรกิจอยู่ เป็นต้น |
| เลี่ยวไพรัตน์-ทีพีไอ | อุตสาหกรรมปิโตรเคมีขนาดใหญ่ | กิจการเข้าสู่การฟื้นฟูและเปลี่ยนโครงสร้างเจ้าของก่อนเป็น IRPC |
| รัตนรักษ์-กรุงศรีอยุธยา | ธนาคาร และกิจการอื่น | ธนาคารเปลี่ยนไป มีทุนต่างชาติถือหุ้นใหญ่ เป็นการเปลี่ยนฐานการควบคุม |
รายละเอียดแต่ละกรณีน่าจะช่วยให้เห็นภาพชัดขึ้นว่า “เจ้าสัวเก่า” หายไป ด้วยเหตุผลคล้ายกันหลังเกิดวิกฤต
1.เตชะไพบูลย์: สูญเสียธนาคารซึ่งเคยเป็นศูนย์กลางอาณาจักรธุรกิจการค้าของคนในครอบครัวไป โดยมี เจ้าสัวอุเทน เตชะไพบูลย์ เป็นบุคคลสำคัญ หลังวิกฤตต้มยำกุ้ง ธนาคารศรีนคร ถูกแบงก์ชาติเข้าควบคุม และต่อมาโอนกิจการไปรวมกับธนาคารนครหลวงไทยในปี 2545
กรณีนี้ เป็นการลดบทบาททางธุรกิจครั้งใหญ่ เพราะสิ่งที่สูญเสียไปคือ ธนาคารอันเป็นรากฐานหลัก และหัวใจสำคัญของธุรกิจครอบครัว แต่ก็ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าทายาททุกสายสูญเสียทรัพย์สินต่างๆ หรือเลิกทำธุรกิจทั้งหมดไป เพียงแต่เจ้าสัวคนเดิมไม่อยู่
2.พรประภา-คุณหญิงพรทิพย์ ณรงค์เดช: มีการเปลี่ยนถ่ายอำนาจควบคุมการผลิต และจำหน่ายรถยนต์นิสสันไปอยู่ในมือบริษัทแม่ที่ญี่ปุ่น จากการเพิ่มสัดส่วนการถือหุ้นจาก 25% เป็น 75% เป็นเงินประมาณ 7,640 ล้านบาท
แต่กระนั้น สยามกลการ ก็ยังอยู่ แม้จะไม่ได้มีกิจกรรมทางสังคมมากมายเหมือนในอดีตก็ตาม นอกจากนี้ยังมีกิจการเป็นดีลเลอร์เล็กๆ ของค่ายญี่ปุ่น โรงแรม และสนามกอล์ฟที่ดำเนินการโดยทายาท จึงไม่ใช่การล่มสลายแบบเสียกิจการทั้งหมดไป
3.เลี่ยวไพรัตน์-ทีพีไอ: โรงงานเดิมยังอยู่ แต่เจ้าของเดิมไม่ได้ควบคุม
ทีพีไอเป็นตัวอย่างสำคัญของการสร้างอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ด้วยเงินลงทุนสูง บริษัทประสบวิกฤตทางการเงินหลังลอยตัวค่าเงินบาท ทำให้เกิดมีหนี้ต่างประเทศเพิ่มขึ้นเท่าตัว คิดเป็นมูลค่าเกือบแสนล้านบาท จนต้องเข้าสู่แผนฟื้นฟูกิจการในปี 2543 และออกจากแผนฟื้นฟูในปี 2549 ก่อนเปลี่ยนชื่อเป็น IRPC ภายใต้โครงสร้างผู้ถือหุ้นใหม่ที่มีกลุ่ม ปตท.เข้าไปมีบทบาท
สิ่งที่เปลี่ยนไปจึงเป็นอำนาจความเป็นเจ้าของ ส่วนฐานการผลิตและโรงงานยังดำเนินต่อไป กรณีนี้แสดงให้เห็นว่า กิจการอยู่รอดได้ แม้ผู้ก่อตั้งจะเสียอำนาจควบคุม
4.รัตนรักษ์ - กรุงศรี ธนาคารกรุงศรีอยุธยายังเติบโตต่อภายใต้ผู้ถือหุ้นใหญ่รายใหม่
กรุงศรี รับ GE เข้ามาเป็นพันธมิตรในปี 2550 และในปี 2556 กลุ่มธนาคารญี่ปุ่น BTMU ซึ่งอยู่ในกลุ่มเดียวกับ MUFG ได้เข้าไปถือหุ้นใหญ่ผ่านการทำคำเสนอซื้อหุ้น และนั่นเป็นอีกหนทางของทุนเก่า ที่ต้องยอมเปลี่ยนโครงสร้างเจ้าของ และนำทุนต่างชาติเข้ามา แม้จะมีการลดบทบาทจากกิจการหลัก แต่ก็ไม่ใช่หลักฐานว่า ครอบครัวเดิมล้มละลาย
เช่นเดียวกับธนาคารพาณิชย์ขนาดใหญ่หลายแห่งที่เจ้าของ และผู้ก่อตั้งเดิม จำเป็นต้องปรับเปลี่ยนโครงสร้างผู้ถือหุ้นใหม่ หลังการลอยตัวค่าเงินบาทที่ทำให้หนี้เงินบาทพุ่งสูงขึ้น และต้องยอมให้มีการแปลงหนี้เป็นทุน
ช่วงเวลานั้น มีคำกล่าวจาก เจ้าสัวชาตรี โสภณพนิช บิ๊กบอสของธนาคารกรุงเทพ และบุคคลผู้มีอิทธิพลในวงการธุรกิจการเงินของประเทศไทยว่า เขาไม่ได้เป็น “เจ้าสัว”คนเดิมอีกต่อไป แต่เขาได้กลายเป็น “เจ้าสัว Yesterday” ไปแล้วต่างหาก!
ตระกูลล่ำซำ เป็นอีกตัวอย่างของตระกูลนายธนาคารที่ผ่านวิกฤตปี 2540 มาได้ แต่บทบาทของครอบครัวในฐานะผู้ถือหุ้นกับบทบาทในการบริหารเปลี่ยนไปคนละทาง
โชติ ล่ำซำ ผู้ก่อตั้งธนาคารกสิกรไทยในปี 2488 ชื่อภาษาอังกฤษในเวลานั้นคือ Thai Farmers Bank ต่อมา บัณฑูร ล่ำซำ เข้ามาบริหาร และนำธนาคารผ่านช่วงวิกฤตต้มยำกุ้งมาได้ โดยหลังการเพิ่มทุน ตระกูลล่ำซำไม่ได้อยู่ในฐานะผู้ถือหุ้นรายใหญ่ที่สุดเช่นเดิม กระนั้นในความมีบทบาท และบารมีสูง บัณฑูร จึงยังเป็นผู้นำธนาคารกสิกรไทยต่อมาอีกหลายปี และธนาคารนี้ยังคงดำเนินกิจการต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
กรณีของธนาคารกรุงเทพก็ดี กสิกรไทยก็ดี ต่างไปจากกรณีของตระกูลเตชะไพบูลย์ ที่ทางการได้เข้าควบคุมธนาคารศรีนคร ต่อมาโอนกิจการไปยังธนาคารนครหลวงไทย
ทั้งธนาคารกรุงเทพ และกสิกรไทย สิ่งที่ลดลงคือ น้ำหนักการถือครองหุ้นของครอบครัว โดยการบริหารของสองธนาคารนี้ ยังมีความต่อเนื่อง ขณะที่อีกสายของตระกูลล่ำซำก็ยังมีบทบาทในธุรกิจประกันชีวิต เช่น สาระ ล่ำซำ กับ เมืองไทยประกันชีวิต
จาก “เจ้าสัวเดิม” มาถึง “เจ้าสัวหน้าใหม่วันนี้”
จาก “เจ้าสัวเดิม” มาถึง “เจ้าสัวหน้าใหม่วันนี้” (เจ้าสัว Yesterday - เจ้าสัว Today) ที่มาแรงแซงทุกโค้งก็คือ สารัชถ์ รัตนาวะดี…ที่หลายคนแปลกใจว่า เขาขึ้นมาได้อย่างไร?
คำตอบคือ สารัชถ์ เป็นตัวอย่างของการสร้างความมั่งคั่งจากพลังงาน และโครงสร้างพื้นฐานแล้วขยายไปสู่ระบบโทรคมนาคม ดิจิทัล ครอบคลุมไปถึงระบบการเงิน
ประวัติของกัลฟ์ หรือ Gulf Development เริ่มต้นจากธุรกิจพลังงานตั้งแต่ปี 2537 และสะสมความมั่งคั่งของธุรกิจพลังงานมาหลายปี จากโรงไฟฟ้าที่ใช้เชื้อเพลิงถ่านหินสู่โรงไฟฟ้าพลังงานสะอาดจากก๊าซธรรมชาติที่ทำให้ความมั่งคั่งโดดเด่นขึ้นต่อสาธารณชน
ก่อนที่ผู้บริหารสูงสุด จะก้าวเข้าสู่ธุรกิจโทรคมนาคมด้วยการซื้อ INTUCH และ AIS ผู้ให้บริการโทรศัพท์มือถือรายใหญ่จากกลุ่มเทมาเสกของสิงคโปร์
ในขณะที่ธุรกิจโรงไฟฟ้าของ กัลฟ์ มีสัญญาซื้อขายไฟระยะยาวที่ทำให้การประเมินรายได้ในอนาคตมีความมั่นคง เมื่อขยายโครงการเข้าถึงเงินทุน และต่อยอดไปยังโครงสร้างพื้นฐานอื่นๆ มูลค่าหุ้นที่ผู้ก่อตั้งถืออยู่จึงทะยานขึ้นเป็นมูลค่าทางทรัพย์สิน และรายได้จำนวนมหาศาลจากการถือครองหุ้น
เพื่อให้เห็นภาพปัจจุบัน นิตยสาร Forbes จัด 5 อันดับแรกของไทยในปี 2569 ประจำปี โดยมีการรวมทรัพย์สินครอบครัวในบางรายไว้ดังนี้
อันดับ | บุคคลหรือครอบครัว | ทรัพย์สินโดยประมาณ |
| 1 | เฉลิม อยู่วิทยา-ครอบครัว | 47,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ |
| 2 | เจ้าสัวธนินท์-ครอบครัวเจียรวนนท์ | 36,600 ล้านดอลลาร์สหรัฐ |
| 3 | สารัชถ์ รัตนาวะดี | 17,600 ล้านดอลลาร์สหรัฐ |
| 4 | ตระกูลจิราธิวัฒน์ | 11,700 ล้านดอลลาร์สหรัฐ |
| 5 | เจริญ สิริวัฒนภักดี-ครอบครัว | 11,500 ล้านดอลลาร์สหรัฐ |
ตัวเลขนี้แสดงให้เห็นว่า ในกลุ่มบนสุด ยังมีทุนเก่าหลายตระกูลอยู่ร่วมกับผู้ที่ขึ้นมาโดดเด่นในยุคหลัง
ถึงตรงนี้ อะไรเป็นตัวตัดสินว่า ใครอยู่ ใครถอย และใครขึ้นมา
ทั้งหมดมีปัจจัยหลัก 5 ประการด้วยกัน คือ
1.ภาระหนี้ และสภาพคล่อง กิจการอาจมีทรัพย์สินมาก แต่ถ้าเงินสดไม่พอชำระหนี้ ก็อาจต้องขายหุ้น หรือยอมเสียอำนาจการควบคุม
2.อุตสาหกรรมที่เลือกลงทุน ธุรกิจที่เคยเติบโตสูงอาจชะลอตัวลง ในขณะที่ธุรกิจด้านพลังงาน โทรคมนาคม หรือโครงสร้างพื้นฐานเปิดพื้นที่สร้างความมั่งคั่งชุดใหม่ ของการเปลี่ยนผ่านธุรกิจเก่า สู่ธุรกิจใหม่ที่มีอนาคตสดใส
3.ความสามารถในการปรับตัว บางครอบครัวขายธุรกิจบางส่วน แล้วนำเงินไปสร้างฐานใหม่ได้สำเร็จ
4.การสืบทอด การปรับเปลี่ยนระบบบริหาร เมื่อครอบครัวขยาย การตกลงเรื่องหุ้น ธรรมนูญครอบครัว และอำนาจการตัดสินใจกับการใช้ผู้บริหารมืออาชีพ เป็นสิ่งสำคัญ
5.กติกาของรัฐ และการแข่งขันใบอนุญาต สัญญาระยะยาว การเปิดรับทุนต่างชาติ และการกำกับดูแล ล้วนกำหนดโอกาสของธุรกิจ แต่การประเมินบุคคลใด ต้องดูหลักฐานเชิงประจักษ์เฉพาะกรณี
การเปลี่ยนผ่านทั้งตัวเจ้าของ และแหล่งกำเนิดความมั่งคั่งของประเทศ จากการค้า และธนาคารไปสู่อุตสาหกรรมค้าปลีกระดับภูมิภาค แบรนด์ระดับโลก และโครงสร้างพื้นฐานเหล่านี้
ตระกูลที่รักษาความมั่งคั่งข้ามรุ่นได้ ต้องรักษาได้ทั้งกิจการ เงินทุน และความสามารถในการตัดสินใจให้ทันกับโลกที่เปลี่ยนแปลงไปตลอดเวลา
เจ้าสัวรุ่นที่ 2 และ 3 ในวันนี้ จะส่งผ่านธุรกิจ และความยั่งยืนของตระกูลต่อไปได้อีกกี่รุ่น คงต้องติดตามกันต่อไป