“ไฟฟ้าต้องไม่ดับ” เมื่อพลังงานสะอาดต้องมาพร้อมความมั่นคง ไทยเดินหน้าระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่ขนาดใหญ่ รับมือความผันผวน-รักษาเสถียรภาพ
ทุกวันนี้ ไม่ว่าจะเปิดไฟ ใช้เครื่องปรับอากาศ ชาร์จโทรศัพท์ หรือทำงานผ่านอินเทอร์เน็ต เราต่างต้องพึ่งพาไฟฟ้าอยู่ตลอดเวลา แต่เคยสงสัยไหมว่า หากวันหนึ่งประเทศไทยใช้พลังงานแสงอาทิตย์และพลังงานลมมากขึ้น แล้วในช่วงที่ไม่มีแดดหรือลมไม่พัด ระบบไฟฟ้าจะยังจ่ายไฟได้อย่างต่อเนื่องได้อย่างไร?
คำถามนี้กำลังกลายเป็นหนึ่งในความท้าทายสำคัญของการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด เพราะนอกจากการผลิตไฟฟ้าให้เพียงพอแล้ว ประเทศไทยยังต้องมีระบบที่สามารถรับมือกับความผันผวนของพลังงาน และรักษาความมั่นคงของระบบไฟฟ้าได้ตลอดเวลา
นอกจากความท้าทายด้านการผลิตไฟฟ้าแล้ว ความสำคัญของการลดการใช้งานเชื้อเพลิงฟอสซิลยังถูกตอกย้ำจากความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์ โดยเฉพาะสถานการณ์ “สงครามอิหร่าน” ซึ่งส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อุปทานน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ ทำให้ราคาพุ่งสูงและขาดแคลน สะเทือนความมั่นคงทางพลังงานไปทั่วโลก รวมถึงประเทศไทยที่ยังต้องพึ่งพาการนำเข้าเชื้อเพลิงจากต่างประเทศเป็นสัดส่วนที่สูง
จากสถานการณ์ดังกล่าวที่ยกตัวอย่างส่งผลให้หลายประเทศต้องหันมาให้ความสำคัญกับการสร้าง “ความมั่นคง” ควบคู่กับเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด โดยเฉพาะการเพิ่มสัดส่วน “พลังงานหมุนเวียน” ที่สามารถผลิตได้ภายในประเทศ เพื่อลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงนำเข้าและกระจายความเสี่ยงด้านพลังงานในระยะยาว ซึ่งพลังงานหมุนเวียนจึงไม่ได้เป็นเพียงทางเลือกด้านสิ่งแวดล้อม แต่ยังเป็นกลไกสำคัญในการเสริมสร้างความมั่นคงทางพลังงานในระยะยาว
ไทยจะใช้พลังงานสะอาดมากขึ้น แล้วระบบไฟฟ้าต้องปรับตัวอย่างไร?
ประเทศไทยปัจจุบัน ยังใช้พลังงานฟอสซิลเป็นแหล่งพลังงานสำคัญ ทั้งในภาคการขนส่งและการผลิตไฟฟ้า โดยภาคการขนส่งมีการส่งเสริมการใช้ยานยนต์ไฟฟ้า (EV) ผ่านมาตรการสนับสนุนการลงทุนและสิทธิประโยชน์ทางภาษี ขณะที่ภาคการผลิตไฟฟ้ากำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่านเพื่อเพิ่มสัดส่วนการใช้พลังงานสะอาดและลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลในระยะยาว
หนึ่งในกลไกสำคัญของการเปลี่ยนผ่านดังกล่าวคือ ร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศ พ.ศ. 2569–2593 หรือที่เรียกว่า PDP 2026 (Power Development Plan 2026) ซึ่งกำหนดทิศทางการพัฒนาระบบไฟฟ้าในระยะยาว โดยมุ่งเพิ่มสัดส่วนพลังงานสะอาดในการผลิตไฟฟ้าให้ไม่น้อยกว่า 65% ภายในปี 2593 ควบคู่กับการรักษาความมั่นคงของระบบไฟฟ้าและการบริหารต้นทุนพลังงานอย่างเหมาะสม เพื่อสนับสนุนเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) ของประเทศไทย
อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาดไม่ใช่เพียงการเพิ่มกำลังผลิตไฟฟ้าให้เพียงพอกับความต้องการที่มีแนวโน้มขยายตัว แต่ยังต้องรักษาความมั่นคงและเสถียรภาพของระบบไฟฟ้า เพื่อให้สามารถจ่ายไฟฟ้าได้อย่างต่อเนื่อง รองรับทั้งการใช้ชีวิตของประชาชนและการเติบโตของเศรษฐกิจในอนาคต
ขณะเดียวกัน การเข้าถึงพลังงานสะอาดยังมีบทบาทต่อความสามารถในการแข่งขันทางเศรษฐกิจของประเทศ โดยเฉพาะการดึงดูดการลงทุนในอุตสาหกรรมแห่งอนาคต เช่น การผลิตยานยนต์ไฟฟ้า เซมิคอนดักเตอร์ หรือ ดาต้าเซ็นเตอร์ โครงสร้างพื้นฐานด้าน AI ซึ่งมีความต้องการใช้ไฟฟ้าที่มีความมั่นคงและให้ความสำคัญกับการลดการปล่อยคาร์บอน นอกจากนี้ กติกาการค้าระหว่างประเทศที่เข้มงวดขึ้น เช่น มาตรการปรับราคาคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดน (CBAM) ของสหภาพยุโรป ยังทำให้การบริหารจัดการการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในกระบวนการผลิตกลายเป็นอีกปัจจัยสำคัญในการแข่งขันของผู้ประกอบการไทย
ความคืบหน้าล่าสุดของแผน PDP 2026 กระทรวงพลังงานได้เปิดรับฟังความคิดเห็นสาธารณะ (Public Hearing) ไปเมื่อวันที่ 8-15 ก.ย. 2569 ที่ผ่านมา และกำลังนำผลประชาพิจารณ์มาปรับปรุงรายละเอียดร่างแผน เพื่อเสนอให้คณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติ (กพช.) พิจารณาให้ความเห็นชอบในช่วงไตรมาส 4 เพื่อให้ PDP 2026 เป็นกรอบพัฒนาระบบไฟฟ้าที่สร้างสมดุลระหว่าง ความมั่นคง ต้นทุนเศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม พร้อมรองรับการเปลี่ยนผ่านพลังงานของไทยในระยะยาว
โจทย์สำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่การเพิ่มพลังงานหมุนเวียนเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงการพัฒนาระบบไฟฟ้าให้มีความยืดหยุ่นเพียงพอ โดยเฉพาะเมื่อพลังงานแสงอาทิตย์และลมมีสัดส่วนเพิ่มขึ้น ซึ่งกำลังผลิตสามารถเปลี่ยนแปลงตามสภาพอากาศและช่วงเวลา ระบบไฟฟ้าจึงต้องมีเทคโนโลยีที่ช่วยรักษาสมดุลระหว่างการผลิตและความต้องการใช้ไฟฟ้า รวมถึงสามารถนำพลังงานที่กักเก็บไว้กลับมาใช้ในช่วงที่ระบบต้องการ
รศ.ดร.ชาลี เจริญลาภนพรัตน์ สถาบันเทคโนโลยีนานาชาติสิรินธร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวว่า วิกฤตพลังงานโลกส่งผลกระทบต่อทุกประเทศ รวมถึงประเทศไทยที่นำเข้าพลังงานในสัดส่วนที่สูงมาก กลายเป็นวิกฤตไฟฟ้าราคาสูงขึ้น พลังงานหมุนเวียนจึงไม่ใช่แค่เรื่องสิ่งแวดล้อมแต่เป็นเรื่องความมั่นคงทางพลังงานระยะยาว ยิ่งประเทศไทยผลิตพลังงานสะอาดได้เองมากเท่าไหร่ และมีระบบกักเก็บพลังงานของตนเอง ก็จะถือเป็นความมั่นคงทางพลังงานในอีกรูปแบบหนึ่งที่ไม่ต้องพึ่งพาการนำเข้าที่ไม่แน่นอน
รู้จัก “โรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ” ตัวช่วยเก็บพลังงานไว้ใช้ในเวลาที่ต้องการ
เหตุการณ์ไฟฟ้าดับครั้งใหญ่ในสเปนและโปรตุเกสเมื่อเดือนเมษายน 2568 ซึ่งส่งผลกระทบต่อประชาชนหลายสิบล้านคน ถือเป็นหนึ่งในบทเรียนสำคัญด้านความมั่นคงของระบบไฟฟ้าในยุโรป เกิดความเสียหายทางเศรษฐกิจที่คิดเป็นมูลค่ามหาศาลหลายหมื่นล้านบาท สะท้อนให้เห็นว่าการพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ แต่ต้องดำเนินควบคู่กับการบริหารจัดการโครงข่ายไฟฟ้าให้มีความมั่นคงและยืดหยุ่น
โดยเฉพาะในยุคที่พลังงานหมุนเวียนมีบทบาทเพิ่มขึ้น พลังงานแสงอาทิตย์และพลังงานลมต่างมีข้อจำกัดด้านความผันผวนของกำลังผลิตตามสภาพอากาศและช่วงเวลา เช่น พลังงานแสงอาทิตย์ที่ไม่สามารถผลิตไฟฟ้าได้ในเวลากลางคืน หรือพลังงานลมที่ผลิตไฟฟ้าได้แตกต่างกันตามความเร็วลม จึงเป็นความท้าทายในการรักษาสมดุลระหว่างการผลิตและความต้องการใช้ไฟฟ้าอย่างต่อเนื่อง ดังนั้น การมีระบบที่สามารถกักเก็บพลังงานส่วนเกินไว้ใช้ในช่วงที่ต้องการไฟฟ้ามากขึ้น จึงเป็นอีกหนึ่งทางที่ช่วยเพิ่มความยืดหยุ่นให้กับระบบไฟฟ้า
หนึ่งในเทคโนโลยีที่ทำหน้าที่นี้ได้คือ “โรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ” (Pumped Storage Hydropower: PSH) หรือที่เปรียบได้กับ “แบตเตอรี่พลังน้ำ” โดยใช้ไฟฟ้าสูบน้ำจากอ่างเก็บน้ำด้านล่างขึ้นไปเก็บไว้ด้านบนในช่วงที่มีพลังงานส่วนเกิน และปล่อยน้ำกลับลงมาผ่านกังหันเพื่อผลิตไฟฟ้าในช่วงที่ระบบต้องการ ช่วยเพิ่มความยืดหยุ่นและเสริมเสถียรภาพให้ระบบไฟฟ้า
ระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่ขนาดใหญ่ ด้วยเทคโนโลยี โรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ (Pumped-Storage Hydropower : PSH) ได้เข้ามามีบทบาทในการทำหน้าที่นี้ให้ประเทศไทย ซึ่งเป็นเทคโนโลยีกักเก็บพลังงานที่ใช้งานมายาวนานและเป็นหนึ่งในระบบกักเก็บพลังงานที่ได้รับการยอมรับมานานกว่า 1 ศตวรรษ และประเทศไทยได้มีนโยบายและลงทุนพัฒนาอย่างต่อเนื่อง พร้อมสร้างโอกาสทางการแข่งขันให้กับภาคเอกชนที่มีศักยภาพเข้ามาร่วมพัฒนาในอนาคต และคาดว่าเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีสำคัญที่ถูกบรรจุอยู่ในร่างแผน PDP 2026 ในการเสริมความมั่นคงและยืดหยุ่นของระบบไฟฟ้า
สำหรับหลักการทำงานของโรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ คือ ในช่วงที่มีความต้องการต่ำหรือมีพลังงานส่วนเกิน โรงไฟฟ้าจะสูบน้ำจากอ่างเก็บน้ำระดับล่างขึ้นไปกักเก็บในอ่างเก็บน้ำด้านบนก่อนปล่อยน้ำกลับลงมาผ่านกังหันเพื่อผลิตไฟฟ้าในช่วงที่ความต้องการใช้ไฟฟ้าสูง ซึ่งเป็นหนึ่งกลไกการกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่น้ำที่เข้ามาช่วยเพิ่มความยืดหยุ่นในการบริหารกำลังผลิตและสนับสนุนการรักษาเสถียรภาพของระบบไฟฟ้า
นายวฤต รัตนชื่น รองผู้ว่าการยุทธศาสตร์ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) เผยว่า ประเทศไทยเป็นประเทศแรกของโลกที่มีการทำงานร่วมกับทบวงพลังงานระหว่างประเทศ (International Energy Agency : IEA) มีการทำศูนย์พยากรณ์พลังงานหมุนเวียน เพื่อบริหารจัดการระบบไฟฟ้าให้มีความมั่นคง และยังมีการลงทุนในเทคโนโลยีระบบกักเก็บพลังงานโรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ (PSH) ซึ่งมีความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ ช่วยเพิ่มเสถียรภาพในระบบโครงข่ายไฟฟ้า ให้มั่นคงและยืดหยุ่นมากขึ้น ลดปัญหาจากความผันผวนที่เกิดขึ้นจากพลังงานหมุนเวียน
“ในระบบโรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ หากเกิดความผันผวนของระบบไฟฟ้าจะสามารถเดินเครื่องและจ่ายไฟเข้าสู่ระบบหลักได้ทันที มีความคุ้มค่าเพราะเป็นการนำพลังงานไปผลิต และที่สำคัญคือช่วยเสริมความมั่นคงของระบบไฟฟ้าประเทศในอนาคต”
โรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับ ถูกออกแบบมาเพื่อทำหน้าที่เป็นระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่พลังน้ำขนาดใหญ่ โดยใช้พลังงานไฟฟ้าในช่วงที่ความต้องการใช้ไฟฟ้าต่ำ หรือมีพลังงานหมุนเวียนส่วนเกิน สูบน้ำจากอ่างเก็บน้ำระดับล่างขึ้นไปกักเก็บไว้ในอ่างเก็บน้ำระดับสูง เพื่อสำรองพลังงานไว้ใช้ในช่วงเวลาที่ระบบต้องการ
เมื่อเข้าสู่ช่วงต้องการใช้ไฟฟ้าสูงสุด หรือ Peak Load ระบบจะปล่อยน้ำจากอ่างเก็บน้ำระดับสูงให้ไหลผ่านกังหันเพื่อผลิตไฟฟ้าและจ่ายกลับเข้าสู่ระบบ โดยสามารถเริ่มเดินเครื่องและจ่ายไฟฟ้าได้ภายในเวลาไม่กี่นาที ขึ้นอยู่กับรูปแบบและความพร้อมของโรงไฟฟ้า จึงช่วยรองรับความต้องการไฟฟ้าที่เปลี่ยนแปลงและเพิ่มความยืดหยุ่นในการบริหารจัดการระบบไฟฟ้า
โรงไฟฟ้าพลังน้ำแบบสูบกลับจึงเป็นหนึ่งในเทคโนโลยีสำคัญที่ช่วยรองรับความผันผวนของพลังงานหมุนเวียน และเสริมความมั่นคงของระบบไฟฟ้าในระยะยาว โดยเฉพาะในช่วงที่ประเทศไทยกำลังเปลี่ยนผ่านไปสู่การใช้พลังงานสะอาดมากขึ้น การพัฒนาระบบกักเก็บพลังงานควบคู่กับการบริหารจัดการโครงข่ายไฟฟ้าอย่างมีประสิทธิภาพ จึงเป็นอีกปัจจัยสำคัญที่จะช่วยให้ประเทศไทยก้าวสู่เป้าหมาย "ไฟฟ้าที่มั่นคง มีเสถียรภาพและเป็นพลังงานสะอาด" พร้อมรองรับการเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างยั่งยืน