
ในช่วง 2–3 ปีที่ผ่านมา “วิกฤติภูมิอากาศแปรปรวนสุดขั้ว” กลายเป็นความเสี่ยงใหม่ของเศรษฐกิจโลก ขณะที่ประเทศไทยถูกจัดให้อยู่อันดับต้นๆของประเทศที่ได้รับผลกระทบจากความผันผวนของภูมิอากาศ เกษตรกรไทยหลายพื้นที่ต้องวนเวียนอยู่กับปัญหาภัยแล้งและน้ำท่วมซ้ำซาก
ทำให้วันนี้ แม้คนไทยยังคงหวาดกลัว “วิกฤติน้ำท่วมใหญ่” ที่เพิ่งเกิดขึ้นในกรุงเทพฯ และหลายจังหวัดในภาคกลาง จากฝนตกแช่เป็นเวลานาน ปริมาณฝนสะสมอยู่ในระดับสูง จนสร้างความเสียหายให้กับประชาชนและเศรษฐกิจไทยกว่าหลายหมื่นล้านบาท แต่มองไปปีหน้า คนไทยจำนวนหนึ่งก็กำลังจับตาว่า “ซูเปอร์เอลนีโญ” ที่ทั่วโลกกำลังพูดถึง จะทำให้ประเทศไทยประสบปัญหา “ร้อนจัดและแล้งจัด” จนพืชผลเสียหายหรือไม่
ดังนั้น คำถามที่คนไทยทั้งประเทศยังรอคำตอบ คือ หากรู้ล่วงหน้าว่าฝนจะตกหนัก หรือฝนน้อยกว่าปกติ แล้วทำไมไม่เตรียมการรับมือภัยพิบัติ เพื่อลดความเสียหาย และการสูญเสียของประชาชน?? ประเทศไทยจะสามารถรับมือน้ำท่วมฉับพลัน น้ำป่าไหลหลาก ดินโคลนถล่ม หรือน้ำแล้งได้หรือไม่??
การลงพื้นที่จังหวัดเชียงรายของ สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (องค์การมหาชน) หรือ สสน. กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) นำโดย “นายกอบศักดิ์ ภูตระกูล” ประธานคณะกรรมการ สสน. พร้อมด้วย “นายสันติ สาทิพย์พงษ์” ที่ปรึกษาด้านกฎหมาย มูลนิธิอาสาเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ยามยาก สภากาชาดไทย เมื่อเร็วๆนี้ได้พยายามหาคำตอบของคำถามนี้ และพบว่า
หากเรานำนวัตกรรมที่เรียกว่า “สถานีโทรมาตร” มาใช้เก็บรวบรวมข้อมูลน้ำทั่วประเทศ ซึ่งมีความถูกต้อง แม่นยำสูง และนำข้อมูลนั้นมาใช้ได้ทันสถานการณ์ ผสานกับ “กองทัพต่อสู้ภัยพิบัติ” ภาคประชาชนที่พร้อมช่วยกันเฝ้าระวังเตือนภัย และอพยพ จะทำให้รับมือภัยพิบัติ ทั้งน้ำท่วม และน้ำแล้งได้อย่างมีประสิทธิภาพ ยั่งยืน และลดการสูญเสียได้มาก
“ทีมเศรษฐกิจ” จะพาไปหาคำตอบว่า “สถานีโทรมาตร” คืออะไร มีประโยชน์อย่างไร และเจาะลึกหนทาง “รอด” ของชุมชนในพื้นที่เสี่ยงภัย รวมถึงแนวทางการแก้ปัญหาน้ำท่วม-น้ำแล้งซ้ำซากอย่างยั่งยืน
เริ่มจาก “นางรอยบุญ รัศมีเทศ” ผู้อำนวยการ สสน. หน่วยงานจัดเก็บข้อมูลน้ำของประเทศไทย ซึ่งจะเล่าให้ฟังถึงการพัฒนา “สถานีโทรมาตร” ว่า สสน.ได้พัฒนาระบบ “โทรมาตรอัตโนมัติ” มาตลอด 20 ปี โดยติดตั้งที่ป่าต้นน้ำทั่วประเทศ เพื่อใช้วัดระดับน้ำ ปริมาณน้ำฝน อุณหภูมิ ความชื้น ความกดอากาศ ความเข้มของแสง ความเร็วลม ความเค็มจากพื้นที่จริง และนำมาแสดงผลข้อมูล “คลังข้อมูลน้ำแห่งชาติ” บนเว็บไซต์ www.thaiwater.net และแอปพลิเคชัน ThaiWater
โดยปัจจุบันหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการบริหารจัดการน้ำ และป้องกันภัยกว่า 50 หน่วยงาน รวมทั้งประชาชน นำข้อมูลไปใช้วางแผนบริหารจัดการน้ำ และรับมือภัยพิบัติ ซึ่งข้อมูลถูกต้องแม่นยำสูงถึง 99.63% มีสถานีโทรมาตรอัตโนมัติกว่า 1,591 สถานีทั่วประเทศ และล่าสุดได้พัฒนาโทรมาตรรุ่นที่ 5 เป็น IoT เต็มระบบ ซึ่งมีประสิทธิภาพมากขึ้น ช่วยให้เตรียมรับมือได้เร็วกว่าเดิม และยังเตรียมติดตั้งสถานีใหม่ๆใน 22 ลุ่มน้ำสาขา
“ข้อมูลจากโทรมาตร “คลังข้อมูลน้ำแห่งชาติ” แบบจำลองคาดการณ์น้ำ และข้อมูลจากหน่วยงานเครือข่ายจะช่วยให้เห็นตั้งแต่ฝนที่กำลังตก ระดับน้ำที่กำลังเปลี่ยนแปลงไปจนถึงพื้นที่ที่อาจได้รับผลกระทบ แต่ข้อมูลเหล่านี้จะมีคุณค่าจริง ต่อเมื่อถึงมือ “คนที่ต้องตัดสินใจได้เร็ว” ทั้งหน่วยงานจังหวัด ท้องถิ่น ชุมชน และประชาชน”
ที่สำคัญ การรับมือกับภัยพิบัติจากน้ำ เราสามารถ “ลดความเสี่ยง ลดความเสียหาย และเพิ่มความสามารถในการปรับตัวได้” หากเลิกมองน้ำท่วมกับน้ำแล้งเป็นคนละเรื่อง แล้วบริหารทั้งระบบตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ โดยน้ำที่มีมากในฤดูฝน ต้องมีทางน้ำไหล พื้นที่หน่วง พื้นที่กักเก็บ และระบบกระจาย เพื่อนำกลับมาใช้ในฤดูแล้ง ควบคู่กับดูแลป่าต้นน้ำ ทางน้ำธรรมชาติ อ่างเก็บน้ำให้มีประสิทธิภาพ ไม่ใช่สร้างใหม่อย่างเดียว
ส่วนระดับประเทศต้องมี “ข้อมูล” ที่เชื่อมโยงกัน เห็นสถานการณ์เดียวกัน เพื่อเปลี่ยนข้อมูลให้เป็นการตัดสินใจได้เร็ว ตั้งแต่ระดับประเทศ ลุ่มน้ำจังหวัดไปจนถึงชุมชน การพัฒนาโทรมาตรให้ได้มาตรฐานสูงขึ้น และการพัฒนาแบบจำลองคาดการณ์ จะเปลี่ยน “การตามแก้ปัญหา” ไปสู่ “การบริหารความเสี่ยงล่วงหน้า” ได้รวมทั้งทำให้ชุมชนบริหารน้ำของตนเองได้ เข้าใจป่าต้นน้ำ อ่างเก็บน้ำระบบส่งน้ำ พื้นที่เกษตร กติกาการใช้น้ำ ชุมชนก็จะเปลี่ยนจาก “ผู้รอรับความช่วยเหลือ” เป็น “ผู้บริหารทรัพยากรของตนเอง” ได้
เหมือนกรณี “ชุมชนบ้านม่วงชุม” ตำบลครึ่ง อำเภอเชียงของ ที่มีปัญหาน้ำท่วมสลับน้ำแล้งมายาวนาน แต่ สสน.ได้ช่วยฟื้นฟูป่าต้นน้ำ จัดระบบการส่งจ่ายน้ำ ผันน้ำส่วนเกินในฤดูน้ำหลากไปกักเก็บ ปรับรูปแบบการเพาะปลูกพืชให้หลากหลาย จากเดิมที่ทำนาได้ปีละครั้ง ทำให้ชุมชนบริหารจัดการน้ำอย่างมีประสิทธิภาพ มีรายได้สุทธิมากกว่า 83,000 บาทต่อปี หรือ 8 เท่าของการทำนา ลดรายจ่ายครัวเรือนได้ถึงกว่า 23,000 บาทต่อปี
และยังทำให้องค์การอาหารและการเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ได้คัดเลือกชุมชนบ้านม่วงชุม และชุมชนจัดการน้ำชุมชนอย่างยั่งยืนของ สสน. 15 แห่ง จาก 18 แห่งทั่วประเทศ เข้าร่วมเป็น “FAO Villages Recognition Initiative” เพื่อเชิดชูบทบาทของหมู่บ้านที่มีส่วนสำคัญขับเคลื่อนระบบเกษตรอาหารที่ยั่งยืน อนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ และรักษาภูมิปัญญาท้องถิ่น
“หัวใจของการลดปัญหาน้ำท่วม–น้ำแล้งซ้ำซากอย่างยั่งยืน ต้องเดินพร้อมกัน 3 เรื่อง คือ บริหารน้ำทั้งระบบ ใช้ข้อมูลให้ทัน และทำให้ชุมชนจัดการตัวเองได้ ที่สำคัญที่สุด ประชาชนควรติดตามข้อมูลอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อมีประกาศแจ้งเตือน ต้องปฏิบัติตามคำแนะนำของหน่วยงานในพื้นที่”
ทั้งนี้ หากเจาะไปยังพื้นที่เสี่ยงภัยน้ำท่วมซ้ำซาก อำเภอแม่สาย จ.เชียงราย หนึ่งในอำเภอที่เราได้เห็นภัยพิบัติจากข่าวมาต่อเนื่อง แล้วคนแม่สายจะ “รอด” จากภัยพิบัติน้ำท่วม ได้อย่างไร “นายบัณฑิตย์ พันธ์พลากร” ประธานเครือข่ายการจัดการภัยพิบัติชุมชนเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ตำบลเวียงพางคำ เล่าว่า มูลนิธิฯได้ติดตั้งสถานีโทรมาตรอัตโนมัติที่ต้นน้ำแม่สาย 4 สถานี ตั้งแต่จังหวัดท่าขี้เหล็กของเมียนมา ที่บ้านโจตาดา, บ้านดอย ต่อคำ, สะพานอูทูนอ่อง บ้านสบสาย และสะพานมิตรภาพแม่น้ำสายแห่งที่ 1 อำเภอแม่สาย ตั้งแต่ต้นปี 68 เพื่อสนับสนุนการเตือนภัยน้ำหลากในลำน้ำสาย ประกอบกับ ชุมชนได้เข้าร่วมเป็น “เครือข่ายการจัดการภัยพิบัติชุมชนเพื่อนพึ่ง (ภาฯ)” ทำให้สามารถเตรียมการรับมือภัยน้ำท่วมที่เกิดขึ้นได้อย่างทันท่วงที ช่วยลดการสูญเสียไปได้มาก
“น้ำท่วมใหญ่แม่สายปี 67 ยังไม่มีสถานีโทรมาตร เราไม่รู้อะไรเลย ทำให้ขนย้าย สิ่งของ หรืออพยพไม่ทัน แต่ปี 68 มีสถานีโทรมาตรแล้ว และข้อมูลแม่นยำสูง นำมาวิเคราะห์และคาดการณ์น้ำได้มีประสิทธิภาพ เรารู้ได้เลยว่าเมื่อฝนตกหนักที่บ้านโจตาดา อีกไม่เกิน 4 ชั่วโมง มวลน้ำจะมาถึงแม่สาย ทุกหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในพื้นที่ รวมทั้งมหาวิทยาลัยสังกัด อว.ส่วนหน้า จ.เชียงราย และประชาชนในพื้นที่เชื่อมั่นข้อมูลมาก จะช่วยกันเฝ้าระวัง แจ้งเตือน อพยพกลุ่มเปราะบางไปศูนย์พักพิงที่เตรียมไว้”
ยกตัวอย่างกรณีน้ำหลากเมื่อวันที่ 10 ก.ย.69 เราได้ติดตามปริมาณฝนตกหนักที่บ้านโจตาดาตั้งแต่ช่วงเช้าตรู่ วัดฝนสะสมได้ 71.60 มิลลิเมตร และแจ้งข้อมูลผ่านกลุ่มไลน์ “คลังข้อมูลน้ำ แจ้งอำเภอแม่สาย” เพื่อช่วยกันเฝ้าระวัง ต่อมาระดับน้ำที่สะพานมิตรภาพแม่น้ำสายแห่งที่ 1 เพิ่มสูงกว่าตอม่อสะพาน กระทั่งเวลา 20.24 น. กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย ส่งข้อความแจ้งเตือนให้ยกของขึ้นที่สูง เคลื่อนย้ายรถ อพยพกลุ่มเปราะบาง ขณะที่เครือข่ายฯเวียงพางคำยกระดับเฝ้าระวัง 100% เตรียมพร้อมทั้งเจ้าหน้าที่ เรือ ชูชีพ โดรน ฯลฯ แต่แล้วน้ำพัดผนังกั้นน้ำฝั่งท่าขี้เหล็กพัง น้ำทะลักเข้าชุมชนและเขตเศรษฐกิจ ทำให้น้ำที่สะพานมิตรภาพฯลดลง
“เหตุการณ์นี้แสดงถึงความร่วมมือของภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชนในการจัดการภัยพิบัติ ตั้งแต่ติดตามฝน เฝ้าระวังระดับน้ำ ประกาศแจ้งเตือน เฝ้าระวังในพื้นที่ เตรียมพร้อมรับสถานการณ์ ขณะที่ชุมชนก็เตรียมอพยพ แต่ปัญหาใหญ่ของแม่สายอีกอย่าง คือ สารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำ ขณะนี้รุนแรงมาก ประชาชนไม่กล้าใช้น้ำ และยังพบตกค้างในสัตว์น้ำ พืชผักอีก อยากให้รัฐบาลเร่งแก้ปัญหานี้ด้วย”
ข้อมูลจากสถานีโทรมาตรยังช่วยให้อุทยานแห่งชาติถ้ำหลวง-ขุนน้ำนางนอน (เตรียมการ) อำเภอแม่สาย นำมาใช้บริหารจัดการพื้นที่ภายในอุทยานฯได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น จากเดิมที่อาศัยความชำนาญ และประสบการณ์ของเจ้าหน้าที่ในการสังเกตปริมาณน้ำ ปริมาณฝน
“นายปิยะพงษ์ ศรไชย” หัวหน้าอุทยานแห่งชาติถ้ำหลวงฯ ซึ่งมูลนิธิอาสาเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ได้ติดตั้งสถานีโทรมาตร ณ ที่ทำการอุทยานฯ เล่าว่า อุทยานฯนำข้อมูลจากสถานีโทรมาตรมาประยุกต์ใช้ใน 4 ภารกิจ ได้แก่ 1.ภารกิจความปลอดภัยและเตือนภัยพิบัติ เพื่อเฝ้าระวังระดับน้ำในถ้ำ ป้องกันอันตรายต่อนักท่องเที่ยวและเจ้าหน้าที่, เตือนภัยน้ำป่าไหลหลาก และน้ำท่วมพื้นที่ท้ายน้ำ อย่างอำเภอแม่สาย
2.ภารกิจควบคุมไฟป่าและการจัดการเชื้อเพลิง ใช้ค่าฝุ่นละออง PM 2.5, PM 10, อุณหภูมิ, ความชื้นสัมพัทธ์ และทิศทางลมแบบเรียลไทม์ มาคำนวณความชื้นของวัสดุเชื้อเพลิงในป่า ลดความเสี่ยงไฟลุกลาม พร้อมเคาะประตูบ้าน ประชาสัมพันธ์เชิงรุกให้ประชาชนงดการเผา
3.ภารกิจวิจัยและอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ เพื่อวิเคราะห์พฤติกรรมเคลื่อนย้ายถิ่นฐานของสัตว์ป่าตามฤดูกาลและสภาวะแห้งแล้ง, วางแผนการเดินลาดตระเวนเชิงคุณภาพ เพื่อความปลอดภัยของเจ้าหน้าที่ 4.บูรณาการเทคโนโลยีภูมิสารสนเทศ จัดทำแผนที่ประเมินพื้นที่เสี่ยงภัยธรรมชาติ ทั้งน้ำท่วม ภัยแล้ง และดินถล่ม ประกอบการวางแผนป้องกัน เฝ้าระวังพื้นที่อย่างเหมาะสม
“ข้อมูลเรียลไทม์ทำให้อุทยานฯวิเคราะห์สถานการณ์ และตัดสินใจได้ทันท่วงที ช่วยให้การบริหารจัดการพื้นที่ รวมทั้งการเฝ้าระวังภัยพิบัติ การเตือนภัย แม่นยำ และมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น”
ส่วนการติดตั้งสถานีโทรมาตรของมูลนิธิอาสาเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) เริ่มต้นอย่างไร “นายสันติ สาทิพย์พงษ์” ที่ปรึกษาด้านกฎหมาย มูลนิธิฯ เท้าความว่า ปี 60 สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี กรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา องค์ประธานกรรมการมูลนิธิฯ มีพระดำริเพิ่มภารกิจของมูลนิธิฯด้านการเฝ้าระวังและแจ้งเตือนภัย และการฟื้นฟูคุณภาพชีวิตผู้ประสบภัยอย่างยั่งยืน จากเดิม ที่เน้นช่วยเหลือ บรรเทาทุกข์
โดยการเฝ้าระวัง ระยะแรก ทำโครงการนำร่องติดตั้งสถานีโทรมาตรอัตโนมัติ 14 จุด ในพื้นที่ประสบอุทกภัยบ่อยครั้งที่น่านและสกลนคร เพื่อติดตามสถานการณ์น้ำฝน และแจ้งเตือนประชาชนล่วงหน้า อีกทั้งร่วมกับ สสน. และหน่วยงานอื่นจัดตั้ง “เครือข่ายเตือนภัยพิบัติชุมชนเพื่อนพึ่ง (ภาฯ)” โดยฝึกอบรมชุมชนให้อ่าน และวิเคราะห์ข้อมูลน้ำจากสถานีโทรมาตร ฝึกอบรมการจัดการภัยพิบัติ จะได้ช่วยเฝ้าระวัง เตือนภัย และอพยพ
“ดำเนินการได้ 2–3 ปี ก็มีพระดำริอีกว่าถ้าเราติดตั้งสถานีโทรมาตรในพื้นที่ต้นน้ำได้ ไม่ว่าจะเป็นป่า เขา ในเขตอุทยานต่างๆ การเตือนภัยจะมีประสิทธิภาพมากขึ้น การอพยพจะรวดเร็วขึ้น”
จึงเป็นที่มาของ “โครงการติดตั้งสถานีโทรมาตรอัตโนมัติเพื่อตรวจวัดข้อมูลภูมิอากาศ ปริมาณน้ำฝน และระดับน้ำในพื้นที่ป่าต้นน้ำ” โดยมูลนิธิฯร่วมกับ 7 หน่วยงาน ติดตั้งสถานีโทรมาตรอัตโนมัติ 510 สถานีที่ป่าต้นน้ำทั่วประเทศ เริ่มปี 63 แต่ติดตั้งได้ 242 สถานีก็เกิดโควิด ต้องชะลอการติดตั้ง และกลับมาดำเนินโครงการระยะที่ 2 ปี 67 เพิ่มอีก 3 ภาคีเครือข่าย คือ สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) และกองทัพบก ล่าสุด ติดตั้งได้แล้วกว่า 480 สถานี และจะครบตามเป้าหมายในปี 69
พร้อมกันนั้น มูลนิธิฯยังเดินหน้าสร้างกลไกการมีส่วนร่วมของชุมชนให้เป็น “เครือข่ายจัดการภัยพิบัติชุมชนฯ” เวลาเกิดอุทกภัยจะได้ช่วยเหลือกันเอง ขณะนี้มี 28 ชุมชนนำร่อง
ขณะเดียวกัน ยังขยายการติดตั้งสถานีโทรมาตรไปสู่ประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งเป็นต้นน้ำของแม่น้ำที่ไหลเข้าสู่ไทย เริ่มที่ลาวก่อน และต่อด้วยเมียนมา ซึ่งได้ใช้ประโยชน์ของข้อมูลเช่นเดียวกับไทย
“รวมทั้งกำลังทำงานกับ สสน. ขยายการติดตั้งไปยังพื้นที่เสี่ยงภัยน้ำท่วมอื่น เช่น อ.หาดใหญ่ เมื่อติดตั้งแล้ว จะฝึกอบรมชุมชนให้อ่านข้อมูลจากโทรมาตร มีระบบแจ้งเตือน ฝึกอาสาสมัครกู้ภัย มอบอุปกรณ์กู้ภัย ทำแผนที่กลุ่มเปราะบาง เช่น ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยติดเตียง จะได้ช่วยอพยพได้ทันท่วงที และลดการสูญเสียให้ประชาชน ตามแนวพระดำริสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภาฯ”.
ทีมเศรษฐกิจ
คลิกอ่านคอลัมน์ “สกู๊ปเศรษฐกิจ” เพิ่มเติม