ศิลปะบนร่างคชสาร

เจ้านายเชื้อพระวงศ์ของอินเดีย ไม่ว่าจะเป็นฮินดู หรือมุสลิม ต่างเข้าใจมาช้านานแล้วว่า อำนาจจะยิ่งทรงพลานุภาพ หากสำแดงบนหลังพญาคชสาร ไพร่ฟ้าพากันตะลึงลานยามเฝ้าแหนกษัตริย์ผู้ประทับบนหลังช้าง ที่งาสองข้างระยิบระยับไปด้วยทองคำและเงิน ส่วนเรือนร่างนั้นเล่าก็แพรวพราวไปด้วยอาภรณ์แพรไหมและกำมะหยี่ ดังถ้อยคำพรรณนาในต้นฉบับโบราณว่า  “คชสารที่มีกษัตราประทับ แลดูมลังเมลือง ส่วนราชันบนหลังช้างทรงนั้นเล่าก็งามล้นด้วยบารมีดุจกัน”

ทุกวันนี้ นักท่องเที่ยวกลับกลายเป็นราชา ในงานเทศกาลช้างประจำปีที่เมืองชัยปุระ เมืองหลวงของรัฐราชสถาน กีฬาโปโลช้าง การเล่นชนช้าง และการประกวดช้าง จึงมาแทนที่ขบวนช้างทรงอวดบารมีของกษัตริย์ครั้งโบราณ ช้างที่มาร่วมงาน ล้วนแล้วแต่เป็นช้างที่ใช้เวลาส่วนใหญ่ของปี คอยรับ-ส่งนักท่องเที่ยวไปยังพระราชวังแอมเบอร์ (Amber Palace) สถานที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ของเมือง ที่ดึงดูดนักท่องเที่ยวจากทั่วโลก

เมื่อเดือน มี.ค.ที่ผ่านมา ช่างภาพชาร์ล เฟรเช เดินทางสู่ชัยปุระ เพื่อเก็บภาพเหล่าคชสารในอาภรณ์งามล้ำ เรือนร่างแต่งแต้มด้วยสีสัน ประดับประดาด้วยกำไลหลายขนาด และผ้าคลุมจนแลดูสว่างไสว เขาหลงใหลในช้างเหล่านี้ เพราะในอินเดีย “บางครั้งพวกมันคือสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ แต่บางครั้งก็อาจถูกใช้ประโยชน์เช่นกัน” เฟรเช บอกว่า พวกมันยังมีบุคลิกโดดเด่น “ชอบเล่นสนุกและอยู่ไม่สุขเลยครับ” เขาได้ภาพที่ต้องการ แต่สุดท้ายงานเทศกาลกลับถูกยกเลิก มีรายงานว่าเป็นเพราะกลุ่มนักเคลื่อนไหวด้านสิทธิสัตว์ออกมาแสดงความวิตก เรื่องการปฏิบัติต่อสัตว์เหล่านี้

เรเชล ไดเยอร์ นักวิชาการชาวอังกฤษ ผู้ศึกษาเกี่ยวกับวัฒนธรรมการใช้ช้างในอินเดีย กล่าวว่า คนอินเดียถือว่าช้างเป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์มาช้านาน และนั่น “ก็มีส่วนช่วยอย่างมาก” ในการปกป้องพวกมัน “ช้างในอินเดียจึงเหลือรอดมากกว่าพื้นที่อื่นๆ ในเอเชีย” ก่อนเริ่มทำกิจกรรมใหม่ๆ คนอินเดียจะบูชาพระพิฆเนศ เทพผู้มีเศียรเป็นช้าง และเชื่อว่า ทรงปัดเป่าอุปสรรคทั้งปวง ช้างยังช่วยเสริมบารมีให้วัดวาอารามและอำนวยพรแก่สาธุชน ยังมีคำพูดเปรียบเปรยด้วยว่า หญิงงามนั้นเยื้องย่างราวกับพญาคชสาร

ทว่า อนาคตของช้างกลับไม่แน่นอน ปัจจุบันอินเดียมีช้างบ้านอยู่ระหว่าง 3,500-4,000 เชือก สุปรารถนา ภักษี คงคุลี อดีตสมาชิกหน่วยปฏิบัติการพิเศษ เพื่อปกป้องช้างของรัฐบาลอินเดีย ให้ข้อมูลว่า “เกือบทั้งหมดเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายค้าสัตว์ป่าผิดกฎหมายขนาดใหญ่” ที่ผ่านมามีการนำมาตรการบางอย่างมาใช้ เพื่อปรับปรุงสวัสดิภาพของสัตว์เหล่านี้ ช้างที่ปรากฏในสารคดีเรื่องนี้ อาศัยอยู่ที่หมู่บ้านแห่งหนึ่ง ใกล้กับ พระราชวังสีอำพัน ซึ่งสร้างขึ้นเพื่อรองรับช้างและควาญช้างโดยเฉพาะ คงคุลีทิ้งท้ายว่า “ประเพณีไม่มีความหมายอะไร ถ้าสุดท้ายแล้วนำไปสู่ความทุกข์ยากและการแสวงประโยชน์ กระนั้น ในวัฒนธรรมอินเดีย ผู้คนต่างรัก เคารพ และเทิดทูนช้าง มาตั้งแต่ไหนแต่ไรแล้ว”