ที่พระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม มีความสูงถึงยอดพระมหามงกุฎประมาณ 120.45 เมตร เทียบเท่าตึกสูง 40 ชั้น การก่อสร้างเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 สิ่งที่ทำให้หลายคนประหลาดใจคือ ช่างโบราณทำงานนี้สำเร็จได้โดยไม่มีรถเครนหรือเครื่องจักรขนาดใหญ่ได้อย่างไร แม้จะยังไม่พบบันทึกที่ชัดเจน แต่ก็มีเรื่องน่าสนใจในการสร้าง บทความนี้ไทยรัฐออนไลน์ชวนย้อนรอยการก่อสร้างพระปฐมเจดีย์นี้ไปด้วยกัน

เบื้องหลังการสร้าง “พระปฐมเจดีย์” ที่หลายคนอาจไม่เคยรู้

1. พระปฐมเจดีย์องค์ปัจจุบันสร้าง “ครอบ” เจดีย์องค์เดิม

การสร้างพระปฐมเจดีย์เป็นการสร้างเจดีย์องค์ใหม่ครอบทับเจดีย์องค์เดิมที่มีอยู่ก่อน และรัชกาลที่ 4 เคยเสด็จไปนมัสการตั้งแต่ครั้งยังทรงผนวช เมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์จึงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเจดีย์ทรงระฆังขนาดใหญ่ที่มีฐานกว้างและสอบแคบลงตรงส่วนยอด ครอบองค์เดิม

2. การก่อสร้างขนาดใหญ่ ที่ใช้เวลานานถึง 17 ปี

การสร้างพระปฐมเจดีย์ใน พ.ศ. 2396 ไม่ได้ใช้เพียงฝีมือช่างกลุ่มเล็ก รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์เป็นแม่กองคนแรก ก่อนที่เจ้าพระยาทิพากรวงศมหาโกษาธิบดีจะรับหน้าที่ต่อในการควบคุมการก่อสร้าง ซึ่งต้องใช้วัสดุและช่างจำนวนมาก การก่อสร้างดำเนินต่อเนื่องยาวนานถึง 17 ปี จนแล้วเสร็จเป็นองค์เจดีย์สูงกว่า 120 เมตร

3. การนำอิฐขึ้นสร้างส่วนบนขององค์พระปฐมเจดีย์

แม้ปัจจุบันจะยังไม่พบหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่อธิบายวิธีลำเลียงวัสดุขึ้นสู่ส่วนบนขององค์พระปฐมเจดีย์ไว้อย่างชัดเจน แต่มีเรื่องเล่าสืบต่อกันมาว่า ช่างอาจใช้วิธีถมดินทำเป็นทางลาดวนรอบองค์เจดีย์ เพื่อให้ช้างหรือวัวลากเกวียนขนอิฐและวัสดุก่อสร้างขึ้นไปตามระดับความสูงของงาน อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้ยังคงเป็นเพียงข้อสันนิษฐาน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ได้รับการยืนยัน 

4. องค์พระปฐมเจดีย์สร้างในรัชกาลที่ 4 และ รัชกาลที่ 5

สิ่งที่คนส่วนใหญ่สับสนคือ พระปฐมเจดีย์สร้างเสร็จในรัชกาลใด เนื่องจากแต่ละแหล่งให้ข้อมูลแตกต่างกัน ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า การก่อสร้างองค์พระเจดีย์เสร็จสิ้นและมีการฉลองในสมัยรัชกาลที่ 4 แล้ว ก่อนที่จะมีการประดับกระเบื้องสีทองเพิ่มเติมในสมัยรัชกาลที่ 5 ขณะที่ข้อมูลของเทศบาลนครนครปฐมระบุว่า การก่อสร้างเจดีย์องค์ใหม่เริ่มขึ้นใน พ.ศ. 2396 และแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2413 ซึ่งตรงกับสมัยรัชกาลที่ 5

จากเจดีย์โบราณสู่ “มหาเจดีย์” แม้รายละเอียดเทคนิคการก่อสร้างบางส่วนจะสูญหายไปตามกาลเวลา แต่พระปฐมเจดีย์ที่มีความสูงกว่า 120 เมตร คือหลักฐานเชิงประจักษ์ของภูมิปัญญาไทยโบราณ ความยิ่งใหญ่นี้สะท้อนถึงองค์ความรู้งานก่ออิฐก่อปูนอันประณีต ตลอดจนทักษะการควบคุมงานก่อสร้างขนาดใหญ่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยไม่ต้องพึ่งพาเทคโนโลยีสมัยใหม่