ผู้สูงอายุ เป็นช่วงวัยที่พบอาการซึมเศร้าได้ง่าย เนื่องจากร่างกายที่เสื่อมถอยลง มีโรคประจำตัว ทำให้ต้องพึ่งพาลูกหลานและคนรอบข้าง อีกทั้งยังมีเรื่องของความหมดไฟ หมดกำลังใจ การเห็นคนใกล้ตัวหรือเพื่อนฝูงวัยเดียวกันต้องลาจากไป ก็ยิ่งส่งผลกระทบต่อจิตใจผู้สูงวัยมากขึ้น
สาเหตุของภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ
ภาวะอารมณ์เศร้า หรือโรคซึมเศร้าในผู้สูงอายุ (Late-life depression) เป็นโรคซึมเศร้าที่เกิดในผู้สูงวัย ช่วงอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไป แบ่งเป็น 2 แบบ คือ อาการซึมเศร้าที่เป็นมาก่อนเข้าสู่วัยสูงอายุ และที่เกิดในช่วงที่เข้าสู่วัยสูงอายุแล้ว ภาวะซึมเศร้าในผู้สูงวัยพบมากถึง 10-20% ของประชากร และส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงมากกว่าผู้ชาย โดยเฉพาะผู้ที่หย่าร้าง อยู่ตัวคนเดียว หรือสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รัก จะมีความเสี่ยงกับภาวะนี้มากขึ้น
ภาวะซึมเศร้าอาจเกิดจากโรคทางจิตเวช เช่น โรค Major depressive disorder, โรค Bipolar disorder ซึ่งเกิดจากความผิดปกติของสารสื่อประสาทในสมองเป็นหลัก คนไข้กลุ่มนี้ควรปรึกษาหมอจิตเวช เพราะอาจมีอาการจิตเวชอื่นๆ แทรกซ้อน ส่วนภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุที่ไม่ได้เป็นโรคทางจิตเวชโดยตรงนั้น มักจะมีสาเหตุจากปัจจัยกระตุ้นทั้งทางกาย จิตใจ และสังคม
ปัจจัยทางกาย
- ผู้ป่วยที่เป็นโรคเรื้อรัง เช่น เบาหวาน ไขมันในเลือด ความดัน หรือโรคหลอดเลือดหัวใจ หรือสมอง โรคไตวายเรื้อรัง จะกระตุ้นให้มีภาวะซึมเศร้าได้มากขึ้น
- ผู้ป่วยโรครุนแรง เช่น โรคมะเร็ง หรือโรคที่ทำให้ทุพพลภาพหรือพิการ หรือมีอาการปวดเรื้อรังที่ควบคุมได้ไม่ดี
- ผู้ป่วยโรคสมองเสื่อม หรือโรคพากินสัน มีภาวะเนื้อสมองฝ่อตายก่อนเวลาอันควร ส่งผลกระทบต่อการควบคุมอารมณ์ของคนไข้ อาจมีอาการเชื่องช้ากว่าปกติ ไม่ค่อยมีพลังงาน ไม่อยากสนใจอะไร พูดช้าๆ คิดช้า ความจำแย่ลง ผู้สูงอายุกลุ่มนี้จะมีภาวะทางกายคล้ายโรคซึมเศร้า
- ผู้ที่ดื่มแอลกอฮอล์มากหรือรับประทานยาบางชนิด
- ผู้ที่มีภาวะขาดฮอร์โมนไทรอยด์ หรือวิตามิน B12, Folate
...
ปัจจัยทางจิตใจและสังคม
- การสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รัก สูญเสียคู่ชีวิต หรือคนในครอบครัว
- การสูญเสียสถานะในครอบครัว เครือญาติ หรือในสังคม
- การไม่สามารถปรับตัวกับการเปลี่ยนแปลงในชีวิต
- มีปัญหาหนี้สิน รายได้น้อย ไม่สามารถเข้าถึงบริการสุขภาพได้ คนเหล่านี้มักมีภาวะซึมเศร้า
อาการเตือนภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ
สำหรับลูกหลานและคนใกล้ตัวที่ต้องใช้ชีวิตร่วมกับผู้สูงวัย สามารถสังเกตอาการที่เป็นสัญญาณเตือนภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุได้ดังต่อไปนี้
- หงุดหงิดง่าย รู้สึกเศร้าหรือไร้ค่า
- เบื่อหน่าย ไม่อยากออกไปทำกิจกรรมนอกบ้านหรือกิจกรรมที่เคยชอบ ทำอะไรก็ไม่มีความสุข
- พูดคุยกับคนรอบข้างลดลง
- มีอาการไม่สบายทางร่างกายหลายอย่างที่ตรวจแล้วไม่พบความผิดปกติรุนแรง
- เบื่ออาหาร รับประทานได้น้อยลง
- นอนไม่หลับ
- ร้องไห้ง่าย
- มีความคิดไม่อยากมีชีวิตอยู่ต่อ
หากสังเกตเห็นว่าผู้สูงอายุมีอาการข้างต้นมากกว่า 2 สัปดาห์ขึ้นไป ลูกหลาน ญาติ หรือผู้ดูแล ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญถึงสาเหตุของอาการที่เกิดขึ้น เพื่อหาทางรับมือที่เหมาะสม พร้อมปรับพฤติกรรมเพื่อดูแลผู้สูงอายุได้ทั้งกายและใจ
...
- พาไปร่วมกิจกรรมหรือพบปะเพื่อนฝูงและสมาชิกในครอบครัวอย่างสม่ำเสมอ
- กระตุ้นให้ออกกำลังกาย
- จัดสรรโภชนาการให้เหมาะสม
- ดูแลให้รับประทานยาและพบแพทย์ตามนัดหมาย
การดูแลผู้สูงอายุอย่างครอบคลุม แต่เว้นระยะห่างอย่างเหมาะสม จะช่วยให้ผู้สูงอายุมีสุขภาพจิตที่แข็งแรงขึ้นได้
ข้อมูลอ้างอิง : รพ.สมิติเวช ศรีนครินทร์, รพ.จุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย
ภาพ : iStock