ย้อนรอยประวัติ “ชามตราไก่” ตำนานภาชนะคู่ครัวไทยที่มีอายุยาวนานกว่า 100 ปี จากจุดเริ่มต้นในประเทศจีน สู่จังหวัดลำปางและได้พัฒนาเป็นสินค้า GI จังหวัดลำปางในที่สุด

หากกล่าวถึงภาชนะใส่อาหารที่อยู่คู่กับวิถีชีวิตคนไทยมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะตามร้านก๋วยเตี๋ยวหรือร้านอาหารแบบดั้งเดิม หลายคนน่าจะคุ้นตากับ “ชามตราไก่” หรือ “ถ้วยชามไก่” ที่โดดเด่นด้วยลวดลายไก่แจ้ ตัวดอกโบตั๋น และ ต้นกล้วย

แต่เบื้องหลังชามที่ดูเรียบง่ายนี้กลับมีประวัติความเป็นมายาวนานกว่าร้อยปี จากงานเครื่องปั้นดินเผาของชาวจีน ก่อนถูกนำเข้ามายังประเทศไทยและพัฒนาการผลิตในจังหวัดลำปาง จนกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ที่สะท้อนภูมิปัญญาด้านเซรามิกของเมืองลำปางในปัจจุบัน

"ชามตราไก่"  ต้นกำเนิดจากประเทศจีน สู่ความนิยมในประเทศไทย

"ชามตราไก่" มีต้นกำเนิดในประเทศจีนเมื่อกว่า 100 ปีก่อน โดยผลิตขึ้นครั้งแรกในมณฑลกวางตุ้ง ซึ่งเป็นแหล่งผลิตชามเซรามิกสไตล์จีนโบราณ ในยุคแรกเริ่มชามตราไก่เป็นเพียงถ้วยชามสีขาวธรรมดา ไม่มีลวดลาย ต่อมาชาวจีนแต้จิ๋วได้นำมาเขียนลายและเผาเคลือบสีจนกลายเป็นชามตราไก่ที่เราคุ้นตา และส่งออกจำหน่ายในตลาดทั่วไป

ในระยะแรกชามที่ผลิตขึ้นยังเป็นชามสีขาวธรรมดา ไม่มีลวดลาย ก่อนถูกนำไปเขียนลายและเผาสีบนเคลือบที่บริเวณตำบลปังโกยซึ่งอยู่ใกล้กัน จนเกิดเป็นชามลายไก่ และต่อมาถูกส่งไปจำหน่ายให้แก่ชาวจีนโพ้นทะเลในหลายประเทศ รวมถึงประเทศไทย

เมื่อชาวจีนอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานและประกอบอาชีพในประเทศไทย ภูมิปัญญาด้านการทำเครื่องปั้นดินเผาและชามลายไก่จึงเดินทางเข้ามาพร้อมกับผู้คน ก่อนจะค่อยๆ กลายเป็นภาชนะที่ได้รับความนิยมและคุ้นตาในสังคมไทย

ส่องความหมายภาพบนชามตราไก่

  • รูปไก่แจ้ สื่อถึงสัญลักษณ์ของความขยันขันแข็งและความอุดมสมบูรณ์
  • ดอกโบตั๋น สื่อถึงความสูงศักดิ์ ลาภยศ งดงาม และความสิริมงคล
  • ต้นกล้วย สื่อถึงความอุดมสมบูรณ์ และความเจริญงอกงาม

จากภูมิปัญญาจีน สู่ “ชามไก่ลำปาง” แหล่งผลิตสำคัญของไทย

การผลิตชามตราไก่ในประเทศไทยมีความเชื่อมโยงกับช่างและผู้ประกอบการชาวจีนที่นำองค์ความรู้ด้านเครื่องปั้นดินเผาเข้ามา ก่อนที่การผลิตจะขยายตัวมายังจังหวัดลำปาง ซึ่งมีทรัพยากรสำคัญคือ ดินขาว ที่มีคุณสมบัติเหมาะสำหรับการผลิตเครื่องปั้นดินเผาและเซรามิก

การมีแหล่งวัตถุดิบที่เหมาะสม ประกอบกับองค์ความรู้และฝีมือของช่าง ทำให้ลำปางค่อยๆ พัฒนาเป็นแหล่งผลิตเซรามิกที่สำคัญของประเทศไทย และชามตราไก่ก็กลายเป็นหนึ่งในผลิตภัณฑ์ที่สร้างชื่อเสียงให้จังหวัด

เอกลักษณ์สำคัญของ “ชามไก่ลำปาง” คือเป็นผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผาที่มีความแข็งแกร่ง คงรูป มีทั้งสีขาวและสีครีมเคลือบใสหรือขุ่น และวาดลวดลายรูปไก่ ดอกโบตั๋น และต้นกล้วยด้วยมือ โดยกระบวนการผลิตและทักษะของช่างได้ถูกถ่ายทอดและพัฒนาต่อเนื่องจนกลายเป็นภูมิปัญญาที่ผูกพันกับจังหวัดลำปาง

12 กันยายนของทุกปี “วันชามไก่ลำปาง”

ปัจจุบัน "ชามตราไก่ลำปาง" ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสินค้าสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI) จากกรมทรัพย์สินทางปัญญา กระทรวงพาณิชย์ ซึ่งเป็นการรับรองว่า ชามตราไก่ที่ผลิตในพื้นที่จังหวัดลำปางมีคุณลักษณะพิเศษจากแหล่งภูมิศาสตร์ธรรมชาติและภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ไม่เหมือนใคร

ในวันที่ 12 กันยายนของทุกปี ยังได้กำหนดให้เป็นวันเฉลิมฉลอง “ชามตราไก่จากลำปาง” เพื่อระลึกถึงการได้รับการจดทะเบียนเป็นผลิตภัณฑ์สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ของจังหวัดลำปาง มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2556 ซึ่งหมายความว่ากฎหมายการค้าระหว่างประเทศยืนยันคุณภาพและชื่อเสียงของชามตราไก่ที่ผลิตในภูมิภาค

การได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสินค้า GI ช่วยทั้งอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นและเพิ่มมูลค่าให้ชุมชน ปัจจุบันชามตราไก่จึงไม่ได้เป็นเพียงภาชนะใส่อาหาร แต่ยังเป็นของฝาก ของสะสม และงานเซรามิกที่สะท้อนการเชื่อมโยงวัฒนธรรมจีน-ไทยอีกด้วย