อย่าเพิ่งกลัวผี! ไขปริศนา อยู่ๆ ก็ "ได้กลิ่นธูป" สื่อว่าวิญญาณจะมาหาจริงหรือ?

การได้กลิ่นควันธูปลอยโชยมาในอากาศอย่างปริศนา ทั้งที่บริเวณรอบข้างไม่มีการจุดธูป ไหว้พระ หรือมีกิจกรรมใดๆ ที่ทำให้เกิดควันตามปกติ อาจเป็นหนึ่งในประสบการณ์ลี้ลับที่หลายคนเคยพบเจอและทำให้รู้สึกขนลุกได้ง่ายๆ

ในทางความเชื่อโบราณของไทยและอีกหลายวัฒนธรรม มักมีการตีความการ "ได้กลิ่นธูป" ว่าอาจเป็นสัญญาณการมาเยือนของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ดวงวิญญาณ หรือญาติสนิทที่ล่วงลับไปแล้ว แต่ในยุคปัจจุบันได้มีการศึกษาและพบคำตอบที่จับต้องได้เกี่ยวกับกลไกการเกิด "กลิ่นปริศนา" เหล่านี้

ทำไมสมองต้องเชื่อมโยง "กลิ่นธูป" กับ "สิ่งลี้ลับ"

ได้กลิ่นธูป หมายถึงอะไร? ในทางจิตวิทยามนุษย์มีพฤติกรรมการรับรู้และตีความสิ่งเร้าที่เรียกว่า "การจับคู่ความจำเชิงวัฒนธรรม" (Cultural Association) ตั้งแต่เด็กจนโต คนไทยมักคุ้นเคยกับกลิ่นธูปในบริบทของงานมงคล งานศพ วัด หรือพิธีกรรมทางศาสนา ซึ่งเป็นพื้นที่ที่เชื่อมโยงกับเรื่องของจิตวิญญาณและสิ่งลี้ลับโดยตรง

ดังนั้น เมื่อใดก็ตามที่สมองส่วนรับกลิ่นได้รับสัญญาณกระตุ้นที่มีลักษณะคล้ายหรือใกล้เคียงกับกลิ่นธูป แม้จะเป็นเพียงกลิ่นสารเคมีเจือจางในอากาศ หรือกลิ่นไม้ไหม้จากระยะไกล สมองจะดึงเอาชุดความจำที่เด่นชัดที่สุดในวัฒนธรรมนั้นขึ้นมาอธิบายทันที 

จึงเป็นสาเหตุที่ทำให้หลายคนนึกถึงเรื่อง "ผี" หรือ "วิญญาณ" เป็นอันดับแรก ต่างจากชาวต่างชาติในแถบตะวันตกที่หากได้กลิ่นควันในลักษณะเดียวกัน สมองของพวกเขาอาจตีความว่าเป็นกลิ่นเตาผิง กลิ่นไม้โอ๊ก หรือกลิ่นบาร์บีคิวตามประสบการณ์ที่คุ้นเคย

รู้จักอาการ "หลอนประสาทดมกลิ่น" อาจเป็นสาเหตุให้ได้กลิ่นแปลกๆ

การได้กลิ่นที่ไม่มีอยู่จริงในสภาพแวดล้อมขณะนั้น ถือเป็นภาวะทางการแพทย์ที่เกิดขึ้นได้จริง เรียกว่า ภาวะหลอนประสาทดมกลิ่น หรือ Olfactory Hallucination ซึ่งภาวะดังกล่าวเกิดจากความผิดปกติของระบบประสาทรับกลิ่น (Olfactory System) หรือการแปลผลของสมอง โดยมีสาเหตุสำคัญทางกายภาพ ดังนี้

• การอักเสบในโพรงจมูก ไซนัสอักเสบ หวัดเรื้อรัง หรือการติดเชื้อในระบบทางเดินหายใจส่วนบน อาจทำให้เซลล์รับกลิ่นส่งสัญญาณประสาทที่ผิดพลาดไปยังสมอง
• สิ่งแวดล้อมและสารเคมี การอยู่ในห้องแอร์ที่ปิดสนิทเป็นเวลานาน อาจเกิดการสะสมของอนุภาพฝุ่นละอองขนาดเล็ก (PM2.5) หรือสารเคมีจากน้ำยาปรับผ้านุ่ม น้ำหอมปรับอากาศ ที่ระเหยจนเปลี่ยนสภาพ ทำปฏิกิริยากับเยื่อบุจมูกจนทำให้แปลผลผิดพลาดเป็นกลิ่นไหม้หรือกลิ่นธูป
• ความเครียดและการพักผ่อนไม่เพียงพอ ส่งผลกระทบโดยตรงต่อสารสื่อประสาทในสมอง ทำให้สมองส่วนที่ทำหน้าที่ประมวลผลกลิ่นเกิดภาวะ "สปาร์ก" หรือแปลสัญญาณไฟฟ้าสถิตภายในสมองออกมาเป็นกลิ่นที่คุ้นเคยในอดีต

อาการหลอนประสาทดมกลิ่น ส่วนใหญ่มักเป็นอาการชั่วคราวและหายไปเองได้ แต่หากบุคคลใดมีอาการได้กลิ่นไหม้ กลิ่นควัน กลิ่นสารเคมีปริศนา หรือรู้สึกว่าได้กลิ่นธูปตลอดเวลา จนส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน ควรเข้าพบแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเพื่อตรวจเช็กโครงสร้างภายในจมูกและระบบประสาทส่วนกลางอย่างละเอียด เนื่องจากอาจเป็นสัญญาณเตือนของโรคไมเกรน หรือความผิดปกติของสมองบางส่วนได้