จากข่าวการตรวจพบสารหนูปนเปื้อนในแหล่งน้ำสำคัญทางภาคเหนือและภาคอีสาน เช่น แม่น้ำสาย แม่น้ำกก ลุ่มน้ำโขง ที่เกินค่ามาตรฐานสูงสุดถึง 28 เท่า และยังคงตรวจพบการปนเปื้อนต่อเนื่องในหลายพื้นที่
ที่น่ากังวลคือรายงานจากกรมควบคุมโรคพบประชาชนใน 7 จังหวัดที่มีระดับสารหนูในปัสสาวะเกินค่าอ้างอิง ได้แก่ เชียงใหม่, เชียงราย, แม่ฮ่องสอน, เลย, หนองคาย, บึงกาฬ และนครพนม
ความน่ากังวลของสารหนูคือเป็นโลหะหนักที่ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น และมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า ลองมาสังเกตสัญญาณเตือนของร่างกายเมื่อได้รับสารชนิดนี้ พร้อมเรียนรู้วิธีป้องกันตัวเองให้ห่างไกลจากสารพิษใกล้ตัว
รู้จักสารหนู ต้นตอการปนเปื้อนในน้ำดื่มและอาหารใกล้ตัว
หลายคนอาจสงสัยว่าสารหนูมาจากไหนและปนเปื้อนในอาหารได้อย่างไร ความจริงแล้วสารหนูเป็นธาตุกึ่งโลหะที่มีอยู่ตามธรรมชาติในชั้นหิน ดิน และน้ำใต้ดิน นอกจากนี้ยังอาจมาจากอุตสาหกรรม การทำเหมืองแร่ และสารเคมีเกษตร
โดยทั่วไปสารหนูแบ่งเป็น 2 ชนิด คือ สารหนูอินทรีย์ที่มักอยู่ในสัตว์ทะเลซึ่งมีความเป็นพิษน้อยกว่า กับสารหนูอนินทรีย์ที่ปนเปื้อนในน้ำบาดาลและแหล่งน้ำธรรมชาติซึ่งเป็นอันตรายต่อร่างกายสูง
หากแหล่งน้ำเกิดการปนเปื้อน คนเราจะได้รับสารหนูจากการดื่มน้ำโดยตรง รวมถึงการกินข้าว ผัก และสัตว์น้ำที่สะสมสารชนิดนี้ไว้
เช็กอาการพิษจากสารหนู สังเกตความผิดปกติ 2 ระยะ
สิ่งที่น่ากังวลที่สุดเมื่อร่างกายได้รับสารหนู คือการสะสมทีละน้อยโดยไม่แสดงอาการในระยะแรก ก่อนจะนำไปสู่โรคร้ายอย่างมะเร็งและโรคหลอดเลือดหัวใจในระยะยาว ทั้งนี้ ความรุนแรงของอาการขึ้นอยู่กับปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับ แบ่งออกเป็น 2 ระยะสำคัญ
1. อาการพิษแบบเฉียบพลัน (ได้รับปริมาณมากในครั้งเดียว)
มักเกิดขึ้นภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังกินอาหารหรือดื่มน้ำที่ปนเปื้อนเข้มข้น อาการที่พบบ่อย ได้แก่
- คลื่นไส้ อาเจียนอย่างรุนแรง
- ปวดท้องบิด และท้องเสียถ่ายเหลวเป็นน้ำคล้ายโรคอหิวาตกโรค
- แสบร้อนในลำคอและกระเพาะอาหาร
- กล้ามเนื้อเป็นตะคริว อ่อนเพลียอย่างหนัก และชาตามปลายมือปลายเท้า
- หากได้รับปริมาณสูงมาก อาจเกิดภาวะขาดน้ำรุนแรง ความดันโลหิตตก ช็อก และเป็นอันตรายถึงชีวิตได้
2. อาการพิษแบบเรื้อรัง (สะสมทีละน้อยนานหลายปี)
เป็นกลุ่มที่น่ากังวลที่สุด เพราะระยะแรกมักไม่แสดงอาการ แต่จะค่อยๆ สะสมจากการกินดื่มต่อเนื่องจนเกิดสัญญาณเตือนชัดเจน คือ
- ผิวหนัง: สีผิวเปลี่ยน มีจุดด่างดำสลับจุดสีขาวกระจายตามลำตัวคล้ายเม็ดฝนตกบนพื้น ผิวหนังหนาแข็งเป็นไต หรือเป็นตุ่มแข็งคล้ายตาปลาที่ฝ่ามือและฝ่าเท้า
- ระบบประสาทส่วนปลายอักเสบ: ชา รู้สึกเหมือนเข็มทิ่ม ปวดแสบปวดร้อนบริเวณปลายมือและปลายเท้า กล้ามเนื้ออ่อนแรง
- เส้นผมและเล็บ: ผมร่วงง่ายผิดปกติ เล็บเปราะหักง่าย อาจสังเกตเห็นเส้นสีขาวพาดขวางบนแผ่นเล็บ
- ผลกระทบระยะยาว: การสะสมของสารหนูอนินทรีย์เพิ่มความเสี่ยงโรคหลอดเลือดหัวใจ โรคเบาหวาน รวมถึงมะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ
วิธีป้องกันสารหนูปนเปื้อน ดูแลตัวเองง่ายๆ จากน้ำดื่มและอาหาร
แม้จะหลีกเลี่ยงสิ่งแวดล้อมรอบตัวได้ยาก แต่เราสามารถลดความเสี่ยงในการรับสารหนูปนเปื้อนในชีวิตประจำวันได้ เพียงปรับพฤติกรรมการกินดื่มและหมั่นสังเกตสิ่งรอบตัว
- เลือกแหล่งน้ำดื่มที่ได้มาตรฐาน เลี่ยงการดื่มน้ำจากแหล่งธรรมชาติหรือน้ำบาดาลในพื้นที่เสี่ยงโดยไม่ผ่านการบำบัด ควรเลือกน้ำบรรจุขวดที่มีเครื่องหมาย อย. หรือติดตั้งเครื่องกรองน้ำที่กรองโลหะหนักได้ เช่น ระบบ Reverse Osmosis (RO)
- ล้างและปรุงอาหารอย่างถูกวิธี ล้างผัก ผลไม้ และเนื้อสัตว์ผ่านน้ำไหลหลายๆ ครั้ง ส่วนข้าวสารและธัญพืชควรซาวน้ำสะอาดหลายรอบก่อนหุง หรือหุงแบบใส่น้ำปริมาณมากแล้วรินน้ำส่วนเกินทิ้งเมื่อข้าวสุก ซึ่งงานวิจัยระบุว่าช่วยลดสารหนูอนินทรีย์ตกค้างในเมล็ดข้าวได้
- สังเกตความผิดปกติของน้ำอุปโภคบริโภค หากน้ำประปาหรือน้ำใช้ในบ้านมีสีขุ่น กลิ่นแปลกปลอม หรือรสชาติเปลี่ยนไป ให้หยุดบริโภคทันที และแจ้งหน่วยงานท้องถิ่นหรือการประปาเข้าตรวจสอบคุณภาพน้ำ
- ปรึกษาแพทย์เมื่อพบอาการต้องสงสัย หากอาศัยอยู่ในพื้นที่ที่มีรายงานการปนเปื้อน และเริ่มสังเกตเห็นรอยโรคบนผิวหนังหรือมีอาการชาตามปลายมือปลายเท้า ควรรีบพบแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัยและรับการรักษาที่เหมาะสม
การตื่นตัวและใส่ใจความสะอาดของน้ำดื่มและอาหาร หมั่นสังเกตสิ่งผิดปกติรอบตัว และคอยเช็กสัญญาณเตือนของร่างกาย คือเกราะป้องกันด่านแรกที่ช่วยลดโอกาสสะสมสารพิษและทำให้ใช้ชีวิตได้อย่างอุ่นใจมากขึ้น