เช็กสัญญาณ “โกหกจนเป็นนิสัย” แค่พฤติกรรมติดตัว หรือเสี่ยงภาวะทางจิตเวช

เวลาคนที่เราไว้ใจเลือกที่จะพูดไม่จริงซ้ำแล้วซ้ำเล่า สิ่งที่ตามมาไม่ใช่แค่คำถามว่าเรื่องไหนจริงหรือหลอก แต่คือความหวาดระแวงว่าความสัมพันธ์นี้ยังเชื่อใจกันได้อีกไหม

หลายคนในโซเชียลมักนิยามพฤติกรรมแบบนี้ว่า “โรคโกหก” หรือ “โรคมโน” ชวนมาทำความเข้าใจมุมมองในทางจิตเวชศาสตร์ว่าอาการเหล่านี้เป็นเพียงนิสัยติดตัวหรือภาวะทางจิตเวช พร้อมแนวทางรับมือสำหรับคนใกล้ชิดเพื่อรักษาสุขภาพใจของตัวเอง

จับโกหกจากท่าทางเชื่อถือได้จริงไหม ในมุมจิตแพทย์

หลายคนอาจเข้าใจว่าคนโกหกต้องมีพิรุธอย่างการหลบตาหรือขยับตัวไปมา แต่ข้อมูลจากนักวิจัยด้านการโกหกที่เผยแพร่โดยสมาคมจิตวิทยาอเมริกัน (APA) ระบุว่า ภาษากายไม่ใช่ตัวตัดสินการโกหกที่เชื่อถือได้ การพิจารณาจากข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้จึงมีประโยชน์มากกว่า

สอดคล้องกับมุมมองของ พญ.ชนิกา เลี้ยงชีพ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น โรงพยาบาลแบงค็อก เมนทัล เฮลท์ (BMHH) ที่ชี้ว่า การเล่าเรื่องอย่างมั่นใจไม่ได้ยืนยันว่าเป็นความจริง และคนที่เคยไว้ใจอีกฝ่ายก็ไม่ได้แปลว่าอ่อนแอหรือขาดวิจารณญาณ

เมื่อคำพูดไม่ตรงความจริงจนความไว้ใจสั่นคลอน และคนใกล้ตัวเริ่มตกอยู่ในสภาวะระแวงหรือโทษตัวเอง สิ่งสำคัญคือการไม่ด่วนสรุปเจตนาในทันที แต่ควรตรวจสอบข้อมูลและเปิดโอกาสให้ชี้แจง เพราะความคลาดเคลื่อนอาจเกิดจากความจำหรือการสื่อสารที่ตกหล่นได้

จับได้ว่าพูดไม่จริง แปะป้าย “โรคโกหก” ได้เลยไหมในทางวิชาการ

แม้จะจับได้ว่าอีกฝ่ายพูดไม่จริง แต่ไม่ควรนำคำว่า Pathological Lying หรือที่สื่อมักเรียกว่า “โรคโกหก” มาแปะป้ายตัดสินใคร เพราะการใช้คำนี้เป็นชื่อวินิจฉัยโรคเฉพาะยังคงมีข้อถกเถียงในวงการวิชาการ

นอกจากนี้ ยังไม่สามารถตัดสินพฤติกรรมดังกล่าวได้จากคำชี้แจง การสัมภาษณ์ หรือคลิปวิดีโอสั้นๆ เพียงอย่างเดียว

ทั้งนี้ ในทางวิชาการคำว่า Pathological Lying ใช้เพื่ออธิบาย “รูปแบบพฤติกรรม” การโกหกซ้ำๆ อย่างต่อเนื่องจนเกิดความทุกข์หรือรบกวนการใช้ชีวิต โดยบางคนอาจควบคุมได้ยาก หรือต้องแต่งเรื่องใหม่เรื่อยๆ เพื่อพยุงเรื่องโกหกเดิมให้ดูสมเหตุสมผล

4 สัญญาณเตือน เมื่อการโกหกซ้ำๆ เริ่มกระทบชีวิตและคนรอบข้าง

การรับมือกับคนโกหกซ้ำซาก ไม่ใช่การรวบรวมหลักฐานเพื่อพิสูจน์ว่าอีกฝ่ายป่วยเป็นโรคอะไร หรือการมานั่งนับจำนวนครั้งที่พูดผิด แต่คือการสังเกตรูปแบบที่เกิดซ้ำและผลกระทบที่ตามมา หากพบ 4 สัญญาณต่อไปนี้ ควรพูดคุยหรือขอรับการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ

1. ข้อมูลขัดแย้งซ้ำๆ มีเรื่องที่ไม่ตรงกับข้อเท็จจริงในหลายสถานการณ์ และไม่สามารถอธิบายให้ชัดเจนร่วมกันได้
2. อยากหยุดแต่ทำไม่ได้ เจ้าตัวอาจบอกว่าอยากหยุดโกหกแต่กลับทำซ้ำ หรือรู้สึกเครียดมากกับผลลัพธ์ของเรื่องที่แต่งขึ้น
3. ความสัมพันธ์เต็มไปด้วยความระแวง คนในครอบครัวหรือคนรักต้องคอยตรวจสอบข้อมูลตลอดเวลา จนเกิดการทะเลาะเบาะแว้ง หลีกเลี่ยงการพูดคุย หรือใช้ชีวิตร่วมกันได้ยาก
4. กระทบชีวิตประจำวัน ความทุกข์และความเครียดเริ่มส่งผลต่อการนอนหลับ สมาธิ การทำงาน หรือการตัดสินใจของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง

ทั้งนี้ คนใกล้ตัวควรบันทึกเหตุการณ์อย่างเป็นกลาง ทั้งเรื่องที่ได้ยิน ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ และผลกระทบที่เกิดขึ้น เพื่อให้การพูดคุยและการประเมินของแพทย์ชัดเจนขึ้นโดยไม่ตัดสินตัวตนของอีกฝ่ายล่วงหน้า

โกหกซ้ำซาก สะท้อนภาวะทางจิตเวชใดได้บ้าง

คนที่โกหกบ่อยไม่ได้หมายความว่าต้องมีภาวะทางจิตเวชเสมอไป เพราะการวินิจฉัยต้องพิจารณาทั้งรูปแบบความคิด อารมณ์ และการดำเนินชีวิตในระยะยาวประกอบกัน แม้รายงานผู้ป่วยและบททบทวนทางคลินิกบางส่วนจะพบว่า พฤติกรรมโกหกซ้ำอาจเกิดร่วมกับความผิดปกติทางบุคลิกภาพบางชนิด เช่น แบบต่อต้านสังคม (Antisocial) หรือแบบหลงตัวเอง (Narcissistic) ก็ตาม

นอกจากนี้ ในทางการแพทย์ยังต้องแยกการโกหกออกจากภาวะอื่นๆ ที่ใกล้เคียงกัน ดังนี้

• Factitious Disorder: ภาวะที่บุคคลสร้างหรือบิดเบือนอาการป่วยเพื่อแสดงตนเป็นผู้ป่วย โดยไม่มีผลตอบแทนภายนอกเป็นแรงจูงใจหลัก
• อาการหลงผิด: การเชื่อในสิ่งที่ไม่เป็นจริงอย่างแน่วแน่ ซึ่งต่างจากการรู้ว่าไม่จริงแต่เลือกพูดออกไป จึงไม่ควรเหมารวมว่าเป็นการจงใจหลอกลวง
• ภาวะร่วมทางอารมณ์ เช่น โรคซึมเศร้า โรควิตกกังวล หรือการใช้สารเสพติด ซึ่งอาจพบร่วมกับปัญหาความสัมพันธ์ได้ แต่ไม่ได้เป็นเครื่องพิสูจน์ว่าเป็นสาเหตุของการโกหก

วิธีคุยกับคนโกหกซ้ำซาก ไม่ให้กลายเป็นการสอบสวน

การรับมือเมื่อความจริงถูกตั้งคำถามซ้ำๆ ไม่ใช่การบังคับให้อีกฝ่ายหยุดโกหก หรือเลือกระหว่าง “เชื่อทุกอย่าง” กับ “ไม่เชื่ออะไรเลย” แต่คือการสร้างพื้นที่ปลอดภัยและวางขอบเขตที่ชัดเจน ผ่าน 4 แนวทางต่อไปนี้

• เลือกจังหวะที่เหมาะสม ชวนคุยในช่วงเวลาที่ทั้งสองฝ่ายอารมณ์สงบและมีพื้นที่ส่วนตัว
• พูดถึงเหตุการณ์และผลกระทบ เริ่มจากข้อเท็จจริงที่ระบุได้ตามด้วยความรู้สึก เช่น “เรื่องนี้มีข้อมูลไม่ตรงกัน เรารู้สึกไม่มั่นใจและอยากทำความเข้าใจให้ชัด” หลีกเลี่ยงการกล่าวหาหรือด่าทอตัวตนของอีกฝ่าย
• วางขอบเขตที่เป็นรูปธรรม กำหนดกติกาที่ทำได้จริงเพื่อปกป้องตัวเองโดยไม่ข่มขู่ เช่น “เรื่องที่เกี่ยวกับการตัดสินใจร่วมกัน เราขอตรวจสอบข้อมูลก่อน” หรือ “ถ้าคุยกันแล้วเริ่มใช้อารมณ์ เราขอพักแล้วค่อยกลับมาคุยใหม่”
• ชวนปรึกษาผู้เชี่ยวชาญอย่างนุ่มนวล ลองใช้ประโยคอย่าง “ช่วงนี้เราเหนื่อยกับเรื่องความไว้ใจกันทั้งคู่ อยากให้มีคนช่วยทำความเข้าใจปัญหา ถ้าคุณพร้อม เราไปด้วยกันได้” ทั้งนี้ หากความสัมพันธ์มีการข่มขู่ ควบคุม หรือทำให้รู้สึกไม่ปลอดภัย ควรให้ความสำคัญกับความปลอดภัยของตัวเองเป็นอันดับแรก

โกหกซ้ำซากรักษาได้ไหม? เปิดแนวทางรับมือและจิตบำบัด

นิสัยโกหกซ้ำซากรักษาได้หรือไม่? การพบจิตแพทย์เพื่อแก้ปัญหานี้ไม่ได้มีไว้เพื่อตีตราความผิด แต่เน้นการประเมินสภาพจิตใจ พฤติกรรม และผลกระทบอย่างรอบด้าน

ในทางการแพทย์ยังไม่มียาเฉพาะสำหรับรักษาการโกหกโดยตรง เว้นแต่จะมีโรคจิตเวชอื่นซ่อนอยู่ วิธีหลักที่ใช้จึงเป็นการทำจิตบำบัด เพื่อสำรวจตัวกระตุ้น ฝึกรับมือกับความอับอาย และปรับวิธีสื่อสารในความสัมพันธ์

หากคนโกหกยังไม่พร้อมเปิดใจ คนใกล้ตัวที่เหนื่อยล้าสามารถไปพบจิตแพทย์เพื่อดูแลจิตใจตัวเองก่อนได้ เพียงเตรียมตัวอย่างเหตุการณ์ที่เจอไปปรึกษาเพื่อหาทางออก

มุมมองทางสุขภาพจิตไม่ได้มีไว้เพื่อลดทอนความรับผิดชอบ หรือบังคับให้ต้องให้อภัย แต่เป็นเครื่องมือช่วยให้ทุกคนมองเห็นปัญหาตามจริง สร้างพื้นที่ปลอดภัยให้ตัวเอง และก้าวต่อไปบนพื้นฐานของข้อมูล