ระวังภัยเงียบ! เบาหวานและฮอร์โมนผิดปกติ ตัวการทำกระดูกเสื่อม

เลิกเข้าใจผิดว่าการดูแลกระดูกมีแค่การกินแคลเซียมและระวังหกล้มเท่านั้น เพราะภัยเงียบที่ทำลายกระดูกอย่างแท้จริงมักซ่อนอยู่ในปัญหา “ระบบเผาผลาญ” โดยเฉพาะในผู้ป่วยโรคเบาหวานและผู้มีภาวะฮอร์โมนผิดปกติ

ความผิดปกติของสุขภาพเมตาบอลิกเหล่านี้ ส่งผลให้กระดูกเสื่อมสภาพเร็วกว่าที่คิด การหันมาดูแลระบบเผาผลาญและรักษาสมดุลฮอร์โมนตั้งแต่เนิ่นๆ จึงเป็นกุญแจสำคัญ เพื่อรักษากระดูกให้แข็งแรงโดยไม่ต้องรอให้กระดูกหักก่อนแล้วค่อยรักษา

กระดูกพรุนป้องกันได้ตั้งแต่วัยรุ่น สะสมมวลกระดูกก่อนสายเกินแก้

หลายคนมักเข้าใจว่าการดูแลกระดูกต้องเริ่มช่วงวัยกลางคนขึ้นไป แต่ นพ.ชาญวัฒน์ ชวนตันติกมล อายุรแพทย์เฉพาะทางโรคเบาหวานและต่อมไร้ท่อ โรงพยาบาลวิมุต พหลโยธิน ชี้ว่า ต้นทุนความแข็งแรงของกระดูกถูกสร้างขึ้นตั้งแต่ช่วงวัยเด็กและวัยรุ่น

ช่วงปลายวัยรุ่นจนถึงผู้ใหญ่ตอนต้น คือจังหวะที่ร่างกายสร้างมวลกระดูกได้หนาแน่นที่สุด ปัจจัยอย่างอาหารการกิน การขยับร่างกาย และความสมดุลของฮอร์โมน ล้วนเป็นตัวกำหนดความแข็งแรงของกระดูกในอนาคต

ในทางกลับกัน การอดอาหารจนส่งผลให้ประจำเดือนขาด หรือการใช้ชีวิตโดยไม่ออกกำลังกาย จะทำให้ร่างกายสะสมเนื้อกระดูกได้ไม่เต็มที่ เมื่ออายุมากขึ้นและการสร้างกระดูกตามไม่ทันการสลายตัว กระดูกจะเปราะบางลง การพึ่งพาแคลเซียมเพียงอย่างเดียวจึงอาจไม่เพียงพอ

เบาหวานและฮอร์โมน ปัจจัยเสี่ยงทำกระดูกเปราะหักง่าย

ความเสี่ยงกระดูกหักอาจไม่ได้เกิดจากอุบัติเหตุเพียงอย่างเดียว แต่มีจุดเริ่มต้นมาจากความผิดปกติของระบบเผาผลาญและสมดุลฮอร์โมนภายในร่างกาย

• เบาหวานกับคุณภาพกระดูก โรคเบาหวานทั้งชนิดที่ 1 และ 2 เพิ่มโอกาสการเกิดกระดูกหักอย่างชัดเจน สิ่งสำคัญคือผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 อาจมีค่าความหนาแน่นกระดูกปกติ แต่คุณภาพและการยึดเกาะของโครงสร้างกระดูกกลับลดลง
• ฮอร์โมนและปัจจัยร่วม เมื่อเข้าสู่วัยหมดประจำเดือนและขาดฮอร์โมนเอสโตรเจน การสูญเสียมวลกระดูกจะเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ประกอบกับภาวะฮอร์โมนเพศต่ำ ปัญหาไทรอยด์เป็นพิษ หรือผลข้างเคียงจากการใช้ยาสเตียรอยด์ระยะยาว ซึ่งล้วนบั่นทอนความแข็งแรงของกระดูก

ตารางเปรียบเทียบ ปัจจัยที่ส่งผลต่อกระดูกและกล้ามเนื้อ

กระดูกดีแต่กล้ามเนื้ออ่อนแรง เสี่ยงหกล้มมากกว่าที่คิด

ความแข็งแรงของกระดูกไม่ได้ขึ้นอยู่กับมวลกระดูกเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องการแรงพยุงจากกล้ามเนื้อ เพราะการเคลื่อนไหวที่ดึงผ่านเส้นเอ็นคือกลไกธรรมชาติที่ช่วยกระตุ้นให้กระดูกไม่เสื่อมสภาพเร็ว

นพ.ชาญวัฒน์ เตือนว่า การใช้ชีวิตที่ขยับร่างกายน้อยเกินไป จะทำให้กล้ามเนื้ออ่อนกำลังลงและกระดูกไม่ได้รับการกระตุ้น เมื่อเข้าสู่วัยสูงอายุ ร่างกายจะเริ่มสูญเสียสมดุลในการลุก นั่ง หรือเดิน ซึ่งกลายเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เสี่ยงต่อการพลัดตกหกล้มได้ง่าย

เคล็ดลับดูแลกระดูกและกล้ามเนื้อ เสริมระบบเผาผลาญให้แข็งแรง

การฟื้นฟูร่างกายไม่จำเป็นต้องแยกส่วน เพราะกระดูก กล้ามเนื้อ และระบบเผาผลาญทำงานเชื่อมโยงกันเสมอ การปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวันจึงควรทำไปพร้อมกัน

1. เลือกอาหารให้ครบถ้วน 

นอกจากการกินแคลเซียมแล้ว ร่างกายยังต้องการโปรตีนเพื่อซ่อมแซมกล้ามเนื้อ และวิตามินดีเพื่อช่วยดูดซึมแคลเซียม สำหรับผู้สูงอายุ แนะนำให้ได้รับโปรตีน 1.0–1.2 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน ส่วนผู้ที่มีโรคไตควรปรึกษาแพทย์ประจำตัว

2. เคลื่อนไหวร่างกายให้หลากหลาย

• ออกกำลังกายแบบแอโรบิก เช่น เดินเร็วหรือคาร์ดิโอ รวม 150–300 นาทีต่อสัปดาห์
• เสริมกิจกรรมที่มีแรงกระแทกลงน้ำหนัก เช่น การเต้นหรือเดินขึ้นบันได
• ฝึกกล้ามเนื้อด้วยแรงต้าน เช่น ใช้ยางยืด ยกขวดน้ำ ยกเคตเทิลเบล หรือฝึกท่าลุกนั่งจากเก้าอี้ อย่างน้อย 2 วันต่อสัปดาห์

3. ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพ

ลดปริมาณแอลกอฮอล์ เลิกสูบบุหรี่ และไม่ควรนั่งติดเก้าอี้ติดต่อกันนานเกินไป หมั่นลุกขึ้นขยับตัวบ่อยๆ

เป้าหมายสำคัญของการดูแลกระดูกไม่ใช่เพียงแค่ตัวเลขมวลกระดูกที่ดี แต่คือการลดความเสี่ยงกระดูกหักจากการหกล้ม พร้อมรักษากล้ามเนื้อให้แข็งแรง เพื่อให้สามารถเคลื่อนไหวและพึ่งพาตนเองได้ยาวนานที่สุด

ไม่ควรรอให้เกิดอุบัติเหตุกระดูกหักแล้วจึงเริ่มรักษา หากเริ่มมีสัญญาณเตือน เช่น ส่วนสูงลดลงหรือตัวเตี้ยลง มีอาการปวดหลังแม้ได้รับการกระแทกเพียงเล็กน้อย หรือรู้สึกว่ากล้ามเนื้อเริ่มอ่อนแรง ควรเข้าพบแพทย์เพื่อรับการตรวจประเมินตั้งแต่เนิ่นๆ