ความจำเริ่มแย่ แค่หลงลืมตามวัย หรือกำลังเป็นสมองเสื่อม

• ภาวะสมองเสื่อม คือกลุ่มอาการที่เกิดจากโรคหรือความผิดปกติที่ทำลายเซลล์สมอง ส่งผลให้ความจำ ความคิด การตัดสินใจ การใช้ภาษา หรือการทำกิจวัตรประจำวันลดลงมากกว่าที่ควรเป็นตามวัย ทั้งนี้ ภาวะสมองเสื่อมไม่ใช่สิ่งที่ทุกคนต้องเผชิญเมื่ออายุมากขึ้นองค์การอนามัยโลก  ยืนยันว่า การดูแลปัจจัยเสี่ยงที่สามารถปรับเปลี่ยนได้ เช่น การออกกำลังกาย ควบคุมโรคประจำตัว นอนหลับให้เพียงพอ ดูแลสุขภาพจิต การได้ยิน การมองเห็น และการเข้าสังคมอย่างสม่ำเสมอ  สามารถช่วยลดความเสี่ยงและชะลอการเสื่อมของสมองได้
• เมื่อการได้ยินลดลง สมองต้องทำงานหนักขึ้นในการแปลผลเสียง และทำให้ผู้สูงอายุเริ่มแยกตัวจากสังคม องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ตรวจการได้ยินและใช้ เครื่องช่วยฟัง เพื่อลดความเสี่ยงสมองเสื่อม

เข้าใจภาวะสมองเสื่อม

ภาวะสมองเสื่อม (Dementia) คือกลุ่มอาการที่เกิดจากความผิดปกติหรือการทำลายเซลล์สมองจากหลายสาเหตุ ส่งผลให้ความสามารถด้านความจำ ความคิด การตัดสินใจ การใช้ภาษา สมาธิ และการทำกิจวัตรประจำวันลดลงมากกว่าที่ควรจะเป็นตามวัย   โรคอัลไซเมอร์เป็นภาวะสมองเสื่อมที่พบได้บ่อยที่สุด และอาจเป็นสาเหตุของภาวะสมองเสื่อมได้ถึง 60-70% ของผู้ป่วยทั้งหมด

เปรียบเทียบอาการหลงลืมตามวัย กับสัญญาณเตือนภาวะสมองเสื่อม

1. อาการหลงลืมตามวัย (ปกติ) 

• ลืมกุญแจบ้านหรือแว่นตาไว้ผิดที่นานๆ ครั้ง
• นึกชื่อคนหรือคำศัพท์บางคำไม่ออกในทันที แต่นึกออกในภายหลัง
• ลืมเรื่องราวในอดีตบางช่วง แต่ยังคงจำเหตุการณ์สำคัญในชีวิตประจำวันได้
• ยังคงทำกิจวัตรประจำวัน ซับซ้อน เช่น การทำอาหาร หรือจ่ายเงิน ได้ตามปกติ

2. สัญญาณเตือนภาวะสมองเสื่อม (ควรพบแพทย์)

• ความจำระยะสั้นถดถอย  ลืมเรื่องที่เพิ่งเกิดขึ้นซ้ำๆ ถามคำถามเดิมหลายครั้งในเวลาใกล้เคียงกัน
• สับสนเรื่องเวลาและสถานที่  หลงทางในเส้นทางหรือสถานที่ที่คุ้นเคย ไม่รู้วันที่ หรือสับสนฤดูกาล
• มีปัญหาด้านการใช้ภาษา ใช้คำพูดผิดบริบทบ่อยขึ้น นึกคำศัพท์พื้นฐานไม่ออก สื่อสารลำบาก
• ทักษะการวางแผนและตัดสินใจลดลง  ทำกิจวัตรที่เคยคุ้นชินไม่ได้ เช่น ทำอาหารตามสูตรเดิมผิดพลาด จัดการเงินหรือจ่ายค่าไฟผิดปกติ
• บุคลิกภาพ อารมณ์ และพฤติกรรมเปลี่ยนไป  ซึมเศร้า วิตกกังวล หงุดหงิดง่าย หวาดระแวง หรือแยกตัวจากสังคม

สมองเสื่อมป้องกันได้หรือไม่?

แม้ในปัจจุบันจะยังไม่มีวิธีป้องกันภาวะสมองเสื่อมได้ 100% แต่แนวทางล่าสุดขององค์การอนามัยโลก ระบุว่า สามารถลดความเสี่ยงหรือชะลอการเกิดภาวะสมองเสื่อมได้ ด้วยการดูแลปัจจัยเสี่ยงที่ปรับได้ในชีวิตประจำวัน เช่น การออกกำลังกาย ควบคุมโรคประจำตัว นอนให้เพียงพอ ดูแลสุขภาพใจ การได้ยิน การมองเห็น และไม่แยกตัวจากสังคม

ทำไมต้องเริ่มดูแลสมองตั้งแต่ยังไม่มีอาการ?

กระบวนการเปลี่ยนแปลงในสมองมักเริ่มเกิดขึ้นก่อนปรากฏอาการความจำเสื่อมถอยนานหลายสิบปี การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและควบคุมโรคประจำตัวตั้งแต่วัยกลางคน  จึงเป็นช่วงเวลาสำคัญที่สุดในการสร้าง Cognitive Reserve (สมรรถภาพสมองสำรอง) เพื่อปกป้องเซลล์สมองในระยะยาว

ทำอย่างไรให้ห่างไกลสมองเสื่อม 4 เสาหลักตามแนวทางขององค์การอนามัยโลก

องค์การอนามัยโลกเน้นย้ำว่าการป้องกันสมองเสื่อมต้องทำแบบ Multidomain Intervention คือการดูแลปัจจัยเสี่ยงหลายๆ ด้านพร้อมกันอย่างเป็นระบบตลอดช่วงชีวิต ดังนี้

เสาหลักที่ 1  การปรับพฤติกรรมและวิถีชีวิต  

1. การออกกำลังกายสม่ำเสมอ

• ช่วยเพิ่มการไหลเวียนเลือดไปเลี้ยงสมอง กระตุ้นการสร้างสารบำรุงประสาท และลดการอักเสบในระบบหลอดเลือด
• ผู้ใหญ่ทั่วไป ออกกำลังกายแบบแอโรบิกความแรงปานกลางอย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห์ (เช่น เดินเร็ว ปั่นจักรยาน ว่ายน้ำ)
• ผู้สูงอายุ ควรเพิ่มการฝึกกล้ามเนื้อและการทรงตัว เช่น ยืนขาเดียว ลุกนั่งจากเก้าอี้ ฝึกเดินทรงตัว ออกกำลังกายแบบมีแรงต้าน อย่างน้อย 2–3 วัน/สัปดาห์ เพื่อลดความเสี่ยงการหกล้มและการบาดเจ็บที่ศีรษะ ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญของสมองเสื่อม

2. การกระตุ้นสมองและการเรียนรู้ 

• Cognitive Stimulation  กระตุ้นสมองด้วยการเรียนรู้สิ่งใหม่และทำกิจกรรมที่หลากหลาย เช่น อ่านหนังสือ เล่นเกมการ์ด หมากรุก งานฝีมือ ทำอาหารเมนูใหม่ หรือเรียนรู้เทคโนโลยีใหม่ ๆ เพื่อกระตุ้นการทำงานของสมองและเสริมสร้างการเชื่อมต่อของเซลล์ประสาท
• Cognitive Training ฝึกสมองเฉพาะด้านอย่างเป็นขั้นตอน เช่น ความจำ สมาธิ การวางแผน และการแก้ปัญหา เพื่อช่วยกระตุ้นการทำงานของสมองอย่างเหมาะสม โดยเฉพาะในกลุ่มที่มีภาวะความจำบกพร่องเล็กน้อย (MCI)

3. การเข้าสังคมสม่ำเสมอ 

• การพูดคุย พบปะเพื่อนฝูง ทำกิจกรรมอาสาสมัคร หรือกิจกรรมกลุ่ม ช่วยลดความรู้สึกโดดเดี่ยว ลดความเสี่ยงภาวะซึมเศร้า และกระตุ้นการทำงานของสมองผ่านการสื่อสาร

4. การงดสูบบุหรี่และเครื่องดื่มแอลกอฮอล์

• งดสูบบุหรี่  เพราะบุหรี่ทำลายหลอดเลือดทั่วร่างกาย เพิ่มความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมองและสมองเสื่อม การเลิกบุหรี่ช่วยลดความเสี่ยงลงได้อย่างชัดเจน
• งด หรือลดแอลกอฮอล์  องค์การอนามัยโลกระบุว่า ไม่มีปริมาณการดื่มแอลกอฮอล์ที่ปลอดภัยต่อสมอง การดื่มหนักหรือดื่มเป็นประจำส่งผลทำลายเนื้อสมองโดยตรง

เสาหลักที่ 2  โภชนาการและการนอนหลับ  

1. รูปแบบอาหารบำรุงสมอง  

• แนะนำรูปแบบอาหารเน้นธรรมชาติ เช่น Mediterranean-like Diet หรือ MIND Diet ที่เน้นผักใบเขียว ผลไม้ตระกูลเบอร์รี่ ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่วเปลือกแข็ง ปลาที่มีไขมันดี เช่น ปลาทู ปลาแซลมอน และใช้น้ำมันมะกอก
• หลีกเลี่ยงอาหารแปรรูป ของทอด ขนมหวาน และอาหารเค็มจัด เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง และโรคหลอดเลือด

2. วิตามินเสริม

• ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานทางการแพทย์ที่เพียงพอในการยืนยันว่าการรับประทานวิตามิน B วิตามิน E Omega-3 หรือ Multivitamins เสริม สามารถช่วยป้องกันภาวะสมองเสื่อมหรืออัลไซเมอร์ได้ ในผู้ที่มีระดับวิตามินในร่างกายเป็นปกติ 
• ดังนั้น จึงไม่แนะนำให้ซื้อวิตามินเสริมรับประทานเพื่อวัตถุประสงค์ในการป้องกันสมองเสื่อมโดยเฉพาะ แต่ควรมุ่งเน้นการได้รับสารอาหารที่ครบถ้วนจากอาหารธรรมชาติ เช่น ผัก ผลไม้ ถั่ว และปลาเป็นหลัก (เว้นแต่ตรวจพบภาวะขาดวิตามินและแพทย์พิจารณาให้รับประทานเสริมตามความเหมาะสม)

3. การนอนหลับและการพักผ่อนอย่างมีคุณภาพ

• การนอนหลับเป็นช่วงเวลาที่สมองใช้ในการกำจัดของเสียและโปรตีนตกค้าง เช่น Amyloid-beta ออกจากสมอง
• ผู้ใหญ่ควรนอนหลับอย่างมีคุณภาพ 7–9 ชั่วโมงต่อคืน
• หากมีอาการนอนกรนเสียงดัง สะดุ้งตื่นกลางดึก ตื่นนอนแล้วไม่สดชื่น หรือรู้สึกง่วงผิดปกติในเวลากลางวัน ควรเข้ารับการตรวจการนอนหลับ (Sleep Test) เพื่อค้นหาสาเหตุ โดยเฉพาะภาวะหยุดหายใจขณะหลับ (Obstructive Sleep Apnea)

เสาหลักที่ 3 การดูแลโรคประจำตัวและระบบประสาทสัมผัส 

1. การควบคุมโรคความดัน เบาหวาน และไขมัน

• โรคความดันโลหิตสูง โรคเบาหวาน และไขมัน LDL สูง ส่งผลให้หลอดเลือดสมองตีบ แข็ง หรือแตก นำไปสู่ภาวะสมองเสื่อมจากโรคหลอดเลือด (Vascular Dementia)
• ควรตรวจสุขภาพเป็นประจำเพื่อควบคุมค่าความดัน น้ำตาลสะสม (HbA1c) และระดับไขมันให้อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน

2. การคุมน้ำหนักตัวช่วงวัยกลางคน  

3. ภาวะอ้วนลงพุงในวัยกลางคนอาจส่งผลให้เกิดการอักเสบเรื้อรังและความผิดปกติของระบบเผาผลาญ ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหัวใจ โรคหลอดเลือด และภาวะสมองเสื่อม จึงควรดูแลน้ำหนัก ดัชนีมวลกาย (BMI) และรอบเอวให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม การดูแลการได้ยินและการมองเห็น  

• การได้ยิน เมื่อการได้ยินลดลง สมองต้องทำงานหนักขึ้นในการแปลผลเสียง และทำให้ผู้สูงอายุเริ่มแยกตัวจากสังคม องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ตรวจการได้ยินและใช้เครื่องช่วยฟัง เพื่อลดความเสี่ยงสมองเสื่อม
• การมองเห็น หมั่นตรวจสุขภาพตาและรักษาโรคตาที่อาจส่งผลต่อการมองเห็น เช่น ต้อกระจก ต้อหิน หรือเบาหวานขึ้นจอประสาทตา เพื่อช่วยให้สามารถใช้ชีวิตประจำวันและทำกิจกรรมทางสังคมได้

เสาหลักที่ 4  การลดการสัมผัสมลพิษทางอากาศ  

1. ฝุ่นมลพิษภายนอกบ้าน  

• งานวิจัยยืนยันว่าฝุ่นละอองขนาดเล็ก PM2.5 สามารถเล็ดลอดผ่านระบบหายใจเข้าสู่กระแสเลือดและสมอง ก่อให้เกิดการอักเสบในประสาท (Neuroinflammation) ควรใส่หน้ากากป้องกันหรือใช้อุปกรณ์ฟอกอากาศเมื่อค่ามลพิษสูง

2. มลพิษภายในบ้าน  

• หลีกเลี่ยงควันจากการปรุงอาหารด้วยเชื้อเพลิงชีวมวล ควันธูป หรือควันบุหรี่ภายในบ้าน

การตรวจประเมินภาวะสมองเสื่อม มีอะไรบ้าง

การตรวจประเมินสมองเสื่อมต้องประเมินหลายด้านร่วมกัน ทั้งอาการ ความจำ การใช้ชีวิตประจำวัน โรคประจำตัว ยา และการตรวจเลือด เพื่อแยกว่าเป็นสมองเสื่อมจริง หรือเป็นภาวะอื่นที่ทำให้ดูเหมือนความจำแย่ลง เช่น ซึมเศร้า นอนไม่หลับ ไทรอยด์ผิดปกติ ขาดวิตามินบี 12 หรือผลข้างเคียงจากยา

การตรวจประเมิน มีดังนี้

1. ซักประวัติอาการ ดูว่าเริ่มลืมตั้งแต่เมื่อไหร่ เป็นมากขึ้นหรือไม่ กระทบชีวิตประจำวันหรือไม่ เช่น ลืมกินยา ลืมนัด จัดการเงินผิด หลงทาง ถามซ้ำๆ
2. สอบถามคนใกล้ชิด เพราะบางครั้งผู้ป่วยอาจไม่รู้ตัว ข้อมูลจากคนในบ้านจะช่วยบอกการเปลี่ยนแปลงของความจำ อารมณ์ พฤติกรรม และการใช้ชีวิตได้ชัดขึ้น ช่วยให้การวินิจฉัยแม่นยำขึ้น
3. แบบทดสอบความจำและความคิด    เช่น ทดสอบการจำคำ การวาดนาฬิกา การคำนวณ การใช้ภาษา การวางแผน และสมาธิ เพื่อประเมินระดับความเสื่อมถอยของสมองแต่ละส่วน
4. ประเมินการทำกิจวัตรประจำวัน    ดูว่ายังทำสิ่งเดิมได้หรือไม่ เช่น ทำอาหาร ใช้โทรศัพท์ จ่ายเงิน เดินทาง กินยา อาบน้ำ แต่งตัว
5. ตรวจร่างกายและระบบประสาท    ดูการเดิน การทรงตัว กล้ามเนื้อ รีเฟล็กซ์ การรับความรู้สึก อาการพาร์กินสัน หรือสัญญาณโรคหลอดเลือดสมอง
6. ตรวจเลือด เพื่อหาสาเหตุของภาวะความจำเสื่อมที่รักษาได้ เช่น ภาวะพร่องไทรอยด์ฮอร์โมน การขาดวิตามิน B12 โรคโลหิตจาง ระดับเกลือแร่ผิดปกติ หรือการทำงานของตับและไตบกพร่อง
7. ทบทวนยาที่ใช้อยู่  ตรวจเช็กยาประจำตัว เพราะยาบางกลุ่ม เช่น ยานอนหลับ ยาคลายกังวล ยาแก้แพ้รุ่นเก่า หรือยาแก้ปวดบางชนิด อาจส่งผลข้างเคียงให้ง่วง ซึม สับสน หรือความจำแย่ลงได้
8. การตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT Scan) หรือการตรวจคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI) ของสมอง ช่วยประเมินความผิดปกติที่อาจเป็นสาเหตุของอาการความจำเสื่อม เช่น ภาวะเนื้อสมองฝ่อ โรคหลอดเลือดสมอง เนื้องอกในสมอง เลือดออกในสมอง หรือภาวะน้ำคั่งในโพรงสมองชนิดความดันปกติ (Normal Pressure Hydrocephalus: NPH) ซึ่งเป็นภาวะที่สามารถรักษาได้ด้วยการผ่าตัดในผู้ป่วยที่เหมาะสม
9. การตรวจเฉพาะทางบางกรณี เช่น PET scan หรือในบางกรณี แพทย์อาจพิจารณาการตรวจระดับโปรตีน Amyloid-beta หรือ Tau ในเลือด/น้ำไขสันหลัง หรือการตรวจยีน ApoE เพื่อช่วยประเมินความเสี่ยงและวินิจฉัยโรคอัลไซเมอร์ระยะเริ่มต้น

การรักษาภาวะสมองเสื่อม ทำได้อย่างไร

เป้าหมายสำคัญของการรักษาภาวะสมองเสื่อม ไม่ใช่เพียงเรื่องความจำ แต่คือ การชะลอการเสื่อมถอยของสมอง การจัดการพฤติกรรมและอารมณ์ และการช่วยให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุด

1. การรักษาด้วยยา 

• สำหรับผู้ป่วยอัลไซเมอร์หรือสมองเสื่อมบางชนิด แพทย์อาจพิจารณายาปรับระดับสารสื่อประสาทในสมอง 
• ยาไม่ได้ช่วยให้เซลล์สมองกลับมาสมบูรณ์หรือรักษาโรคให้หายขาด แต่ช่วยประคับประคองความจำ สมาธิ การคิด และช่วยให้ผู้ป่วยทำกิจวัตรประจำวันได้ยาวนานขึ้น

2. การดูแลแบบไม่ใช้ยา 

• Cognitive Stimulation & Rehabilitation กิจกรรมกลุ่มบำบัด ดนตรีบำบัด ศิลปะบำบัด หรือการฝึกทักษะสมองที่เหมาะกับระดับความสามารถของผู้ป่วย
• การปรับสภาพแวดล้อมให้ปลอดภัย จัดบ้านให้สว่างเพียงพอ ติดราวจับในห้องน้ำ เก็บสายไฟและพรมที่อาจทำให้สะดุ้งหกล้ม เพื่อป้องกันการบาดเจ็บที่ศีรษะ
• สร้างกิจวัตรประจำวันที่คงที่ ใช้ปฏิทิน นาฬิกาเรือนใหญ่ สมุดบันทึก หรือป้ายเตือนความจำ เพื่อลดความสับสน วิตกกังวล และสร้างความมั่นใจให้ผู้ป่วยในการใช้ชีวิต

3. การดูแลด้านอารมณ์และพฤติกรรม

• หากผู้ป่วยมีอาการหงุดหงิด ก้าวร้าว ซึมเศร้า หรือเห็นภาพหลอน ควรหาสาเหตุกระตุ้นก่อนเสมอ เช่น มีอาการปวด ติดเชื้อในระบบทางเดินปัสสาวะ นอนไม่พอ หรือสภาพแวดล้อมเสียงดังเกินไป
• เน้นการปรับสภาพแวดล้อมและการปรับพฤติกรรมผู้ดูแลก่อนการใช้ยาปรับอารมณ์

ข้อมูลโดย : พญ. สวนา ศรีรัตนวงศ์  ว.41869 อายุรแพทย์ด้านอายุรศาสตร์ผู้สูงอายุ โรงพยาบาลสมิติเวช ศรีนครินทร์