อาการนอนไม่หลับอาจเป็นอาการที่ใครหลายคนพบเจอได้ในชีวิตประจำวัน ซึ่งอาการนี้สามารถเกิดขึ้นได้จากปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อม ปัจจัยด้านร่างกาย ปัจจัยด้านจิตใจ และอาจจะรวมถึงพฤติกรรมการใช้ชีวิตที่สามารถส่งผลให้เกิดภาวะนอนไม่หลับได้ง่าย แต่เมื่อคนส่วนใหญ่ต้องเจอกับปัจจัยที่ยากจะควบคุม ก็อาจนำไปสู่ “อาการนอนไม่หลับ” ที่เข้ามาหาร่างกายแบบไม่ทันรู้ตัว
แต่มีวิธีอยู่หนึ่งอย่างที่สามารถบรรเทาอาการนอนไม่หลับให้กลับมาพักผ่อนได้อย่างมีคุณภาพ ซึ่งหนึ่งในนั้นก็คือ “การนอนหลับที่ดี” เพราะนอกจากจะทำให้มีสุขภาพที่ดี และทำกิจวัตรประจำวันในช่วงกลางวันได้ดีขึ้นแล้ว ก็ยังช่วยให้คนสูงวัยชะลอเข้ารับการรักษาตัวในโรงพยาบาล รวมถึงยังช่วยลดผลกระทบต่อร่างกายในระบบต่างๆ ทั้งความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดหัวใจ, ภาวะซึมเศร้า, การหกล้ม และการเกิดอุบัติเหตุได้อีกด้วย
ปัจจุบันมีการบำบัดอาการนอนไม่หลับโดยการใช้กลุ่มยา benzodiazepines, กลุ่มยาต้านเศร้า, กลุ่มยารักษาจิตเภท และยาแก้แพ้ที่มีฤทธิ์ทำให้ง่วงนอน โดยกลุ่มยา benzodiazepines และกลุ่มยา non-benzodiazepines (Z-drugs) เป็นกลุ่มยาที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย เพราะช่วยให้ผู้คนเข้าสู่การหลับได้ง่าย และมีระยะเวลาในการหลับที่นาน แต่ก็ยังมีข้อกังวลเกี่ยวกับความปลอดภัยในการใช้ยาอยู่บ้าง เพราะกลุ่มยาเหล่านี้อาจส่งผลข้างเคียงตามมาในภายหลัง ทั้งความเสี่ยงของการติดยา, การง่วงนอนที่ตกค้างมาถึงเวลากลางวัน, ผลกระทบต่อกระบวนการรับรู้, กระบวนการคิด, พฤติกรรมการเคลื่อนไหวที่สอดคล้องกับจิตใจแย่ลง, การหกล้ม และการสูญเสียความทรงจำหรือภาวะสมองเสื่อม ฉะนั้นเมื่อเปรียบเทียบประสิทธิภาพกับอาการที่ไม่พึงประสงค์จากการใช้ยาในกลุ่มนี้แล้ว ก็อาจไม่เหมาะสมสำหรับการใช้ในกลุ่มผู้สูงวัย
นอกจากนี้ยังมีกลุ่มยารักษาโรคจิตเวช กลุ่มยาต้านเศร้า และกลุ่มยาแก้แพ้ที่มีฤทธิ์ยาทำให้ง่วง ซึ่งเป็นยาที่นำมาใช้สำหรับการรักษาอาการนอนไม่หลับ แต่กลุ่มยาเหล่านี้เป็นกลุ่มยาที่ไม่ได้ถูกรับรองข้อบ่งใช้ และมีหลักฐานข้อมูลด้านประสิทธิภาพที่ไม่เพียงพอ จึงมีความเสี่ยงต่อการติดยา ทนต่อยาน้อยกว่ายากลุ่ม benzodiazepines และอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดโรคอัลไซเมอร์ได้ หากใช้ต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน แต่ถึงอย่างนั้นก็ยังมีเมลาโทนินและยาที่ออกฤทธิ์กระตุ้นตัวรับเมลาโทนินที่ช่วยควบคุมจังหวะชีวภาพ (Circadian Rhythm) และช่วยควบคุมวงจรการนอนหลับตามวงจรของแสงสว่าง-ความมืด เพื่อให้การนอนหลับของคนวัยทำงานและผู้สูงอายุนั้นดีขึ้น
โดยเจ้าเมลาโทนินที่ว่านั้นเป็นฮอร์โมนที่ผลิตขึ้นในร่างกายได้เองตามธรรมชาติ และระดับเมลาโทนินจะมีการเปลี่ยนแปลงในแต่ละช่วงวัน กล่าวคือเมลาโทนินจะถูกกระตุ้นให้หลั่งตอนกลางคืน โดยจะเริ่มมีระดับที่เพิ่มขึ้นในช่วงหัวค่ำ และจะหลั่งสูงสุดในช่วงเวลา 2-4 นาฬิกา หลังจากนั้นระดับเมลาโทนินจะลดลงในครึ่งหลังของกลางคืน และจะยับยั้งการหลั่งตอนกลางวันหรือเมื่อมีแสงสว่าง
ปัจจุบันมีเพียงเมลาโทนินออกฤทธิ์เนิ่นที่เป็นเมลาโทนินที่ถูกกฎหมาย โดยเมลาโทนินออกฤทธิ์เนิ่นนั้นเป็นยาที่มีข้อบ่งใช้ในการรักษาอาการนอนไม่หลับแบบปฐมภูมิ ที่สามารถหาซื้อหรือปรึกษาได้จากเภสัชกรร้านยา และเมลาโทนินชนิดนี้ก็ยังมีความแตกต่างจากเมลาโทนินทั่วไป เพราะเมลาโทนินทั่วไปจะสามารถถูกกำจัดออกจากร่างกายได้อย่างรวดเร็ว ทำให้ออกฤทธิ์ได้เพียง 3-4 ชั่วโมงเท่านั้น และไม่สามารถครอบคลุมการนอนตลอดทั้งคืน หรือส่งเสริมการนอนหลับที่ดีได้
โดยทั้งหมดนี้จึงสรุปได้ว่าอาการนอนไม่หลับไม่ได้เป็นเพียงปัญหาในการนอนหลับเท่านั้น แต่อาจส่งผลต่อการทำงาน การเรียน และการทำกิจวัตรประจำต่างๆ ได้ตลอดทั้งวัน ฉะนั้นควรเลือกการรักษาอาการนอนไม่หลับอย่างเหมาะสม เพื่อปรับปรุงการนอนหลับและช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานในเวลากลางวันให้ดีขึ้น
แหล่งอ้างอิง:
- Samanta S. Physiological and pharmacological perspectives of melatonin. Arch Physiol Biochem 2022
- Kim HK, Yang KI. Melatonin and melatonergic drugs in sleep disorders. Transl Clin Pharmacol 2022
- กลุ่มนโยบายแห่งชาติด้านยา. ข้อมูลทะเบียนตำรับยาเมลาโทนิน
- Lyseng-Williamson KA. Melatonin prolonged release: in the treatment of insomnia in patients aged 55 years. Drugs Aging 2012
- Luthringer R, Muzet M, Zisapel N, Staner L. The effect of prolonged-release melatonin on sleep measures and psychomotor performance in elderly patients with insomnia. Int Clin Psychopharmacol 2009
- Lemoine P, Zisapel N. Prolonged-release formulation of melatonin for the treatment of insomnia. Expert Opin Pharmacother 2012
- Harpsøe NG, Andersen LP, Gögenur I, Rosenberg J. Clinical pharmacokinetics of melatonin: a systematic review. Eur J Clin Pharmacol 2015
- VandenBerg AM. Major Depressive Disorder. In: DiPiro JT, Yee GC, Posey L, Haines ST, Nolin TD, Ellingrod V. eds. Pharmacotherapy: A Pathophysiologic Approach, 11e. McGraw Hill; 2020
- Neubauer DN, Pandi-Perumal SR, Spence DW, Buttoo K, Monti JM. Pharmacotherapy of Insomnia. J Cent Nerv Syst Dis 2018
- Dopp JM, Phillips BG. Sleep–Wake Disorders. In: DiPiro JT, Yee GC, Posey L, Haines ST, Nolin TD, Ellingrod V. eds. Pharmacotherapy: A Pathophysiologic Approach, 11e. McGraw Hill; 2020
- Hadley S, Petry JJ. Valerian. Am Fam Physician. 2003
- Cecon E, Oishi A, Jockers R. Melatonin receptors: molecular pharmacology and signalling in the context of system bias. Br J Pharmacol 2018
- Samanta S. Physiological and pharmacological perspectives of melatonin. Arch Physiol Biochem 2022
Kvetnoy I, Ivanov D, Mironova E, Evsyukova I, Nasyrov R, Kvetnaia T, Polyakova V. Melatonin as the Cornerstone of Neuroimmunoendocrinology. Int J Mol Sci 2022
- Vlachou M, Siamidi A, Dedeloudi A, Konstantinidou SK, Papanastasiou IP. Pineal hormone melatonin as an adjuvant treatment for COVID‑19 (Review). Int J Mol Med 2021
- Wade AG, Farmer M, Harari G, Fund N, Laudon M, Nir T, Frydman-Marom A, Zisapel N. Add-on prolonged-release melatonin for cognitive function and sleep in mild to moderate Alzheimer's disease: a 6-month, randomized, placebo-controlled, multicenter trial. Clin Interv Aging 2014
- Verma AK, Singh S, Rizvi SI. Therapeutic potential of melatonin and its derivatives in aging and neurodegenerative diseases. Biogerontology 2022
- Kario K. Are melatonin and its receptor agonist specific antihypertensive modulators of resistant hypertension caused by disrupted circadian rhythm? J Am Soc Hypertens 2011
- Tobeiha M, Jafari A, Fadaei S, Mirazimi SMA, Dashti F, Amiri A, Khan H, Asemi Z, Reiter RJ, Hamblin MR, Mirzaei H. Evidence for the Benefits of Melatonin in Cardiovascular Disease. Front Cardiovasc Med 2022
- Srinivasan V, Smits M, Spence W, Lowe AD, Kayumov L, Pandi-Perumal SR, Parry B, Cardinali DP. Melatonin in mood disorders. World J Biol Psychiatry 2006
- De Crescenzo F, Lennox A, Gibson JC, Cordey JH, Stockton S, Cowen PJ, Quested DJ. Melatonin as a treatment for mood disorders: a systematic review. Acta Psychiatr Scand 2017
- Li C, Ma D, Li M, Wei T, Zhao X, Heng Y, Ma D, Anto EO, Zhang Y, Niu M, Zhang W. The Therapeutic Effect of Exogenous Melatonin on Depressive Symptoms: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Psychiatry 2022
- Kishi T, Nomura I, Sakuma K, Kitajima T, Mishima K, Iwata N. Melatonin receptor agonists-ramelteon and melatonin-for bipolar disorder: a systematic review and meta-analysis of double-blind, randomized, placebo-controlled trials. Neuropsychiatr Dis Treat 2019
- Nussbaumer-Streit B, Greenblatt A, Kaminski-Hartenthaler A, Van Noord MG, Forneris CA, Morgan LC, Gaynes BN, Wipplinger J, Lux LJ, Winkler D, Gartlehner G. Melatonin and agomelatine for preventing seasonal affective disorder. Cochrane Database Syst Rev 2019