ความรู้เดิมๆที่ได้จากผู้รู้ในวงการ พระชุดสกุลลำพูน ศิลปะหริภุญไชย พระรอด พระคง ฯลฯ อายุการสร้างที่ถกเถียง กันระหว่าง 1200 ปี ถึง 800 ปี แต่ถ้าเป็นพระชุดล้านนา อาจใช้คำว่าเชียงใหม่อายุต่ำกว่า เริ่มแต่ราว 600 ปีลงมา
เมื่อเจอพระปางมารวิชัย ใต้ซุ้มพุทธคยา ที่เรียกว่า “พระสามหอม” ขึ้นจากกรุพื้นที่เชียงใหม่ ลีลาเส้นสายลายพิมพ์งดงามสง่า เทียบได้กับชุดลำพูน ก็มักง่ายตัดสินไปว่า “ก็แค่เชียงใหม่” นึกไปถึงพระพิมพ์ชุดวัดหัวช่วง วัดป่าแดง
ขนาดพระสามหอม กว้าง 49 ซม. สูง 57 ซม. ใหญ่เกินความเคยชินแขวนคอ แต่ยังดี ที่ยังมี “พระสามหอมเดี่ยว” ศิลปะเดียวกัน เพียงแต่ตัดเครื่องประกอบ...รวมทั้งพระสาวกนั่งพนมมือสองข้างออก เหลือแต่องค์พระและซุ้มเอาไว้ พระสามหอมเดี่ยว ก็ลงตัว น่าแขวนคอเดี่ยว ตรงขนาดใกล้เคียงกับลือหน้ามงคล
อย่าถือสา ชื่อที่ออกจะสะดุดหู ขึ้นต้นสาม แต่ลงท้ายเดี่ยว ว่ายังไงแน่ สามหรือหนึ่ง
ข้อดี ไม่แค่บอกให้รู้ว่า พระสามหอมเดี่ยว องค์ย่อม (ความจริงก็เท่าองค์เดิม) มาจากพระสามหอม เท่านั้น ความรู้ใหม่เพิ่งได้จากหนังสือ พระพิมพ์พระเครื่องเมืองไทย สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร พิมพ์เผยแพร่เมื่อสิงหาคม 2564
(ขออนุญาตโม้...เล่มนี้ ท่านนายกฯประยุทธ์ จันทร์โอชา ฝากคุณทิพานัน ศิริชนะ รองโฆษกรัฐบาลมาให้ เมื่อปีใหม่)
ความรู้ที่ได้ เมื่อขุดพบกรุพระพิมพ์นี้... มีกลิ่นหอมฟุ้งโชยออกมา เหมือนพระนางพญา กรุวัดตาเถรขึงหนัง สุโขทัย เพราะได้กลิ่นหอมไม้จันทน์ พระชุดนี้จึงถูกเปลี่ยนชื่อเป็นนางพญาเสน่ห์จันทน์ นั่นแล
พระสามหอม พบที่วัดพระธาตุดอยคำ อำเภอเมือง วัดช้างค้ำ วัดกุมกาม วัดกู่ไม้ซ้ง วัดพระเจ้าองค์ดำ วัดอีก้าง เวียงกุมกาม อำเภอสารภี ทั้งหมดนี้อยู่ในเขตจังหวัดเชียงใหม่
...
นักวิชาการกรมศิลปากร ระบุชัด พระสามหอม ศิลปะหริภุญไชย พุทธศตวรรษที่ 16–19 หรือราว 700–1000 ปี รับอิทธิพลมาจากศิลปะพุกาม เป็นอันว่า พระสามหอมเป็นพระชุดเดียวกับพระรอด พระคง ฯลฯ เมืองลำพูน สมัยที่สร้างพระ เส้นแบ่งเขตลำพูนเชียงใหม่ ยังไม่มี
ระหว่างพระสามหอม และพระสามหอมเดี่ยว ข้อสังเกตจากหนังสือวงการ พระสามหอมเดี่ยว พบน้อยกว่า หายากกว่า แต่กระนั้น พระปลอมก็มีออกมา เพียงแต่เนื้อหาพิมพ์ และขนาดผิดเพี้ยนจากองค์จริงมาก
พระสามหอมเดี่ยว องค์ในคอลัมน์ เจ้าของได้มาคู่กับองค์ปลอม...พระสามหอมเดี่ยว ของแท้ เนื้อดินละเอียดนุ่มนวล ไม่ปรากฏเม็ดแร่ แม้องค์ใหญ่ แต่เทียบได้กับเนื้อพระรอด
ตามพื้นผนัง นอกจากยังมีฝ้าดินกรุติดบางๆ บางตำแหน่งมี“รารัก”สีดำ ช่วยขับเน้นให้เห็นความเก่าถึงอายุ
ขอบข้าง มีรอยขยักจากความจงใจ แยกส่วนซุ้มและองค์พระมาจากพระสามหอม...ด้านหลังปรากฏร่องลายมือกดคลึงเน้น ทำให้พิมพ์ด้านหน้าชัดเจนมากขึ้น องค์นี้เห็นจมูก ตา ถือได้ว่า เป็นพระสามหอมเดี่ยว ที่งามแถวหน้าองค์หนึ่ง
สำหรับคนเป็นพระ เจอพระแท้พระสวย แน่ใจได้ว่าเป็นองค์ครู ก็ควรนับหนึ่ง ตั้งหลักจดจำเอาไว้
พระชุดหริภุญไชย ไม่ว่าพิมพ์ไหน แพงแสนแพง...พระสามหอมเดี่ยว ภาพพระยังหาดูได้ยาก ความเคลื่อนไหวไม่ค่อยมี คนนอกวงการไม่รู้ราคาแต่หากจะเดา ก็เดาได้ว่าราคาขึ้นหลักแสนกลางไปนานแล้ว.
พลายชุมพล