พระสมเด็จวัดระฆัง เท่าที่ปรากฏในวงการวันนี้ มีองค์ที่ลงรักปิดทองเต็มๆน้อยนัก ประมาณการได้ว่า เหลือสักร้อยละสอง ส่วนน้อยเหลือเป็นชิ้นรักมากบ้างน้อยบ้าง ส่วนใหญ่เหลือให้เป็นชิ้นเล็กๆในซอกมุมหลุมลึก รอยแยกรอยยุบ
สำหรับคนเป็นพระ รักทองเป็นหลักฐานสำคัญ
องค์ไหนถ้าเกลี้ยงเกลาขาวสะอาด...ถ้าพิมพ์ทรงเส้นสายลายพิมพ์ ไม่คมชัด เนื้อหาไม่หนึกนุ่มสนิทตา เป็นองค์ประกอบชี้วัด แม้จะเป็นพระแท้ ก็มักเป็นประเด็นให้สงสัย
ผู้รู้บอกว่า ถ้าเรียนรู้เรื่อง “รัก” ในพระสมเด็จวัดระฆัง แบบลงลึกทะลุมิติจริงๆ การดูรักเป็น ก็จะทำให้ดูพระสมเด็จวัดระฆัง เป็น
ดูพระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ทรงเจดีย์ สภาพที่ถูกลอกรักออกไปบางส่วน องค์ในคอลัมน์ เป็นองค์ครู เพื่อเรียนรู้ไปด้วยกัน
รักที่ยังเหลือให้เห็น ชี้ว่าเป็นรัก “น้ำดำ” ชิ้นรักหนา ดำสนิท เห็นชัดในพื้นผนังลึก
ไม่ปรากฏฝ้าแดงเลือดหมู หรือฝ้าสีดำแกมน้ำตาล รักอีกชนิดที่เห็นเป็นแผ่นบางๆ เรียกว่าน้ำเกลี้ยง
ครู “ตรียัมปวาย” สอนไว้ในปริอรรถา-ธิบายแห่งพระเครื่อง เล่มพระสมเด็จฯว่า
รักเก่าน้ำดำ เข้าใจว่าจะเป็นรักเก่าที่ลงในระยะการสร้างเช่นเดียวกับรักน้ำเกลี้ยง มีวรรณะซีดและแห้ง
แต่ถ้าใช้ใบมีดโกนปาดผิวหน้าออกเพียงเล็กน้อย จะปรากฏว่าวรรณะที่ถัดลงไป ดำสนิทและขึ้นมันเช่นเดียวกับรักใหม่ ลึกลงไปในบริเวณที่แนบกับผิวเนื้อพระ จะมีวรรณะแกมเลือดหมูหรือน้ำตาลไหม้เล็กน้อย และค่อนข้างสด
รักเก่าน้ำดำ ช่วยให้แตกลายงาได้งดงาม โดยเฉพาะเนื้อหนึกแกร่ง จะเกิดลายงาอย่างจัดที่สุด
สำหรับประเภทเนื้อหนึกนุ่ม จะเกิดลายงาพอสมควร ลายงาของรักนี้จะมีเนื้อรักฝังแน่นอยู่ เป็นร่องเรขาที่ลึกและเส้นเขื่องกว่าชนิดแรก
...
การล่อนออกของรักเก่าน้ำดำ จะมีลักษณะหลุดออกมาเป็นแว่นๆ ตรงบริเวณที่ลงไว้บางๆ ไม่มีลักษณะหลุดร่วนทั้งแผ่นเช่นรักน้ำเกลี้ยง
และส่วนใหญ่ ต้องใช้ลอกหรือสะกิดออก และก็จะหลุดออกจากผิวเนื้อไม่หมดเกลี้ยงเกลา เหมือนรักน้ำเกลี้ยง หากมีเศษติดอยู่ตามผิวเนื้อวรรณะเลือดหมูเข้มสดหรือใกล้วรรณะดำ
ยึดหลักครู แล้วนำมาเทียบเคียงกับสมเด็จวัดระฆังทรงเจดีย์องค์ในคอลัมน์ สภาพที่เจอตอนแรก รักเก่าน้ำดำหนาทั้งหน้าหลัง
ส่วนผิวเนื้อที่เปิดด้านหน้า เข้าใจได้ว่าถูกปาดออกด้วยของมีคม...เห็นเป็นเนื้อขาว ขาดความหนึกนุ่มชุ่มตา
พระสภาพที่รักปิดผิวอย่างนี้ จึงมักเป็นข้อเคลือบแคลง เป็นเหตุให้เจ้าของต้องตัดสินใจ จะเอารักออกเพื่อดูเนื้อในให้สว่างกระจ่างตา หรือจะเก็บรักเก่าไว้ศึกษา
แต่มีอีกเหตุผล ยั่วใจ รักหนาที่ปกปิดผิวพระ ถ้าล้างออก อาจปรากฏ เส้นสายลายพิมพ์คมชัดขึ้น?
เช่นเส้นร่องอก ร่องขอบจีวรที่อ่อนเอนชนรักแร้ เส้นแยกหัวเข่าฯลฯ กลไกตลาดพระสมเด็จ พระสวยคมราคาแพงกว่าพระสวยธรรมดาหลายเท่า
สุดท้าย พระองค์นี้ถูกล้าง ด้วยวิธีแช่ทินเนอร์ เป็นเช่นที่ครูตรียัมปวายว่า รักเก่าน้ำดำล้างออกยาก แช่ทินเนอร์กว่าสองชั่วโมง ก็ยังไม่หลุดลอก (เหมือนรักน้ำเกลี้ยง) ต้องใช้ไม้จิ้มฟันขุด ขัด จึงลอกออกบ้าง
เหลือสภาพ ฝ้ารักหนา และชิ้นรักดำในมุมหลุมลึก อย่างที่ปรากฏ ส่วนเส้นสายลายพิมพ์ เห็นเส้นขอบจีวร เส้นร่องอก หรือเส้นแยกเข่าบ้างบางๆพอเป็นเค้า ไม่คมชัดนัก
แต่ก็ช่วยให้พิจารณาความเป็นพระสมเด็จวัดระฆังพิมพ์ทรงเจดีย์ได้เต็มตา
เมื่อรวมรอยกาบหมากและหลุมบ่อ รวมริ้วรอยสัญลักษณ์โฉลกด้านหลัง นี่คือสมเด็จวัดระฆัง พิมพ์ทรงเจดีย์แท้ ที่ดูได้ไม่ยากองค์หนึ่ง
ก็เป็นเช่นที่ผู้รู้ว่า ดูรักเก่าเป็น ก็ดูพระสมเด็จวัดระฆังเป็น.
พลายชุมพล