ข่าว
100 year

ตำแหน่งจ่าบ้าน

24 พ.ค. 2552 05:00 น.
SHARE

หนังสือปกิณกคดี ประวัติศาสตร์ ของกรมศิลปากร วินิจฉัยความหมายของคำว่า ขุน แขวง กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และจ่าบ้าน สัมพันธ์กับเขตพื้นที่การปกครอง ไว้ได้น่าสนใจมาก

ขุน...เป็นคำโบราณ พบในศิลาจารึกสมัยสุโขทัย คู่กับคำว่า พ่อขุน พระยา หมายถึงผู้เป็นหัวหน้า เจ้าเมือง ผู้เป็นใหญ่ และพระเจ้าแผ่นดิน

ต่อมาในสมัยอยุธยา มีคำว่า ออกนำหน้า เช่น ออกหลวง ออกขุน สมัยสมเด็จพระ บรมไตรโลกนาถ ตัดคำว่า "ออก" ออกไป เหลือว่า หลวง ขุน คำเดียว

แขวง...หรือแขวงเมือง คือหน่วยการปกครองส่วนท้องถิ่น ที่มีระดับรองลงมาจากเมือง แต่ละเมืองจะมีจำนวนแขวงไม่เท่ากัน บางเมืองอาจมี 4 แขวง บางเมืองมี 2 แขวง ขึ้นอยู่กับขนาด ถือเอาแนวลำน้ำเป็นเกณฑ์ในการแบ่ง แต่ละแขวงมีหมื่นแขวงเป็นหัวหน้า มีอำนาจบังคับบัญชาพื้นที่ตำบล

อาจกล่าวได้ว่า แขวงมีฐานะเทียบเท่าอำเภอ ปัจจุบัน ในช่วงการปกครองระบบเทศาภิบาล นายอำเภอมียศเป็นหลวงหรือขุน

กำนัน...ตำแหน่งผู้ปกครองราษฎรในตำบลหนึ่ง เริ่มมีขึ้นในสมัยอยุธยา ตามเค้าเงื่อนในกฎหมายหลายฉบับ พระราชกำหนดเก่า กฎหมายตราสามดวง พระอัยการอาญาหลวง กล่าวถึงตำแหน่งกำนันตลาด ควบคุมการซื้อขายในตลาด คุมราคาสินค้า กำนันนา ดูแลเก็บค่านา ทั้งตำแหน่งกำนันยังมีหน้าที่ออกโฉนดที่ดินให้ราษฎรผู้บุกเบิกใหม่

ผู้ได้รับตำแหน่งกำนัน มักจะได้บรรดาศักดิ์ เป็น...พัน

ผู้ใหญ่บ้าน...ตำแหน่งผู้ปกครองราษฎรในเขตหมู่บ้าน อีกชื่อเรียกว่า นายบ้าน สมัยอยุธยา ผู้มีอำนาจแต่งตั้งผู้ใหญ่บ้าน คือเจ้าเมือง หรือผู้รั้งเมือง ความตอนหนึ่งปรากฏในพระราชกำหนดเก่าว่า

แต่นี้สืบไปเมื่อหน้า ให้ผู้รักษาเมือง ผู้รั้งกรมการ เอาคนสัตย์ซื่อมั่นคงดี ซึ่งเป็นผู้ใหญ่พอจะว่ากล่าวบังคับบัญชาแก่ชาวบ้านทั้งปวงได้ ให้ตั้งเป็นนายบ้าน จงทุกบ้าน ทุกอำเภอ

แลถึงว่าเป็นหลวง ขุน หมื่น ถือตราภูมิคุ้มห้ามทำราชการอยู่ในกรมใดก็ดี ถ้าเห็นว่าเป็นผู้ใหญ่พอจะว่ากล่าวบังคับบัญชาได้ ให้เขาเป็นนายบ้านด้วยเถิด

พระราชกำหนดนี้ ทำให้ได้ความรู้ ผู้ที่เป็นหลวง ขุน หมื่น จะรับเป็นผู้ใหญ่บ้านก็ได้ เมื่อเลิกบรรดาศักดิ์ หมื่น พัน แล้ว หลวง ขุน ก็เป็นได้ทั้งนายอำเภอ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน

รูปแบบการปกครองนี้ คงใช้กันเรื่อยมาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีการปฏิรูปครั้งใหญ่ในสมัยรัชกาลที่ 5 อำนาจในการเลือกผู้ใหญ่บ้าน เป็นของลูกบ้าน

จ่าบ้าน...อักขราภิธานศรับท์ ของหมอ บรัดเล ระบุว่าเป็นชื่อคนที่เป็นใหญ่ในบ้าน เหมือนอย่างกำนัน เมื่อพิจารณาถึงคำว่า จ่าเมือง ปรากฏในหนังสือเทศาภิบาล คือตำแหน่งหนึ่งของกรมการผู้น้อยชั้นประทวน มีหน้าที่ช่วยราชการในส่วนปลัดเมือง

ตำแหน่งจ่าบ้าน ปรากฏในคำอธิบายเรื่องการปกครองหัวเมืองภาคตะวันออกเฉียงเหนือระดับตำบลและหมู่บ้าน...

ที่ว่า จ่าบ้าน คือบุคคลที่ทำหน้าที่ช่วยเหลือกำนันในงานทั่วไป ตลอดจน รับ-ส่ง ถ่ายทอดข่าวสารทางราชการแก่ลูกบ้าน

จึงพอจะอนุมานได้ว่า จ่าบ้านคือผู้ที่เป็นผู้ใหญ่ในบ้าน ทำหน้าที่ผู้ช่วยกำนันหรือผู้ใหญ่บ้าน

สมัยอยุธยาไม่ปรากฏหลักฐานกล่าวถึงตำแหน่งจ่าบ้าน ที่กล่าวมาเป็นคำอธิบายเทียบเคียงเท่านั้น.

O บาราย O

อ่านเพิ่มเติม...

แท็กที่เกี่ยวข้อง

คุณอาจสนใจข่าวนี้