วันอังคารที่ 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560
บริการข่าวไทยรัฐ

ข่าว

วิดีโอ

พิธีโปรยข้าวตอก

ส.พลายน้อย เขียนไว้ใน (สารานุกรมไทย สำนักพิมพ์พิมพ์คำ พ.ศ.2553) ว่า การโปรยข้าวตอกดอกไม้ ทำกันเพื่อการบูชา เข้าใจว่าจะมีมาตั้งแต่สมัยโบราณ

ไตรภูมิพระร่วง ของพญาลิไท ตอนหนึ่ง ความว่า “จึงชักชวนกันแต่งแง่แผ่ตน ทากระแจะจันทน์น้ำมันหอม แลมีมือถือข้าวตอกดอกไม้ ไปบูชากงจักรแก้ว นั้นแล”

อีกตอนหนึ่ง ว่า “แล้วจึงยกศพไปสงสักการะ ด้วยแก่นจันทน์กฤษณาทั้งหลาย แล้วบูชาข้าวตอกดอกไม้ทั้งหลาย

ข้อความนี้ยืนยันว่า มีการบูชาด้วยข้าวตอกดอกไม้ ในงานศพ มาตั้งแต่สมัยสุโขทัย

พราหมณ์สุพรหมัณยศาสตรรี อธิบายไว้ว่า มีธรรมเนียมในประเทศอินเดียโบราณ เมื่อรับเสด็จพระเจ้าแผ่นดินโปรยข้าวตอกดอกไม้

การใช้คำ “โปรย” หาหลักฐานยืนยันได้ ในวรรณคดีสันสกฤต เช่น นิพนธ์กาลิทาส

ในประเทศไทย เคยมีการกล่าวถึงในงานเทศมหาชาติทางภาคอีสาน เป็นประเพณีมีข้าวตอกใส่กระทง 1,000 กระทงเป็นเครื่องบูชา

ในกระบวนการแห่พระบรมศพ พระเจ้าแผ่นดิน และผู้มียศสมัยโบราณ มีการบูชาด้วยข้าวตอกดอกไม้ โดยใช้คำว่า โยงโปรย

คำโยงโปรย แยกออกเป็นสองคำ ตามหน้าที่ คือ หน้าที่แรก โยง หน้าที่ต่อมา โปรย

กฎหมายงานพระบรมศพ สมเด็จเจ้าฟ้าสุดาวดี กรมหลวงโยธาเทพ พระราชธิดาสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และทรงเป็นมเหสีฝ่ายซ้ายของสมเด็จพระเพทราชา เมื่อ พ.ศ.2278 กล่าวไว้ตอนหนึ่งว่า

“ตำรวจนอกเชิญพระมหาพิชัยราชรถกฤษฎาธาร แลพระพิชัยราชรถโยง รถปรายข้าวตอก รถอ่านหนังสือ” แสดงว่า กระบวนพิธีพระบรมศพในสมัยกรุงศรีอยุธยาใช้คำว่า รถทั้งหมด

ครั้นถึงสมัยรัตนโกสินทร์ เปลี่ยนมาใช้ “พระราชยาน”

ในสมุดภาพริ้วกระบวนแห่พระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว มีภาพราชยานพระสงฆ์ พระราชยานปรายข้าวตอก และพระราชยานโยง

ในสมัยรัชกาลที่ 5 ปรากฏในจดหมายเหตุว่า “สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนครสวรรค์วรพินิจ ทรงพระยานกงโยงพระบรมศพ

สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนลพบุรีราเมศวร์ ทรงพระราชยานกงทรงโปรย”

ในลำดับกระบวนแห่ พระราชยานโยงอยู่หน้าพระมหาพิชัยราชรถ ซึ่งประดิษฐานพระบรมโกศ เรียกพระราชยานโยง เพราะจะโยงผ้าภูษาโยง จากพระบรมโกศมายังพระราชยานโยง

หน้าพระราชยานโยง เป็นพระราชยานโปรย มีเจ้านายประจำพระราชยาน โปรยข้าวตอกไปตลอดทาง

การ“โยงโปรย” นี้ มีเป็นครั้งสุดท้ายในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระศรีพัชรินทราพระบรมราชินีนาถ เมื่อพ.ศ.2463

ปีนั้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรม ราชโองการแสดงพระราชประสงค์ ในการที่จะจัดงานพระบรมศพของพระองค์ไว้ล่วงหน้า รวม 17 ข้อ

ข้อ 13 ทรงสั่งไว้ว่า “การโยงโปรยขอให้งด ไม่ต้องมีทุกระยะ และประคองพระโกศขอให้ใช้เจ้าหน้าที่กรมภูษามาลา...การโยงโปรย จึงไม่มีมาตั้งแต่ครั้งนั้น พร้อมๆกับการไม่มีนางร้องไห้

ปัจจุบัน พานข้าวตอกยังมีอยู่ในเครื่องบูชาของพระมหากษัตริย์ เพียงจัดไว้ในพานพุ่ม.

กิเลน ประลองเชิง