วันพฤหัสบดีที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560
บริการข่าวไทยรัฐ

ข่าว

วิดีโอ

ปริศนาไตวายมรณะ...บทเรียนที่ต้องป้องกันในคนไทย

การประชุมสมาคมโรคไตแห่งยุโรป ในเดือนมิถุนายน 2017 ที่ผ่านมาและมีบทสรุปรวบรวมในวันที่ 18 สิงหาคม เป็นข้อมูลสำคัญ โดยที่ในระยะไม่กี่ปีที่ผ่านมา ปรากฏว่ามีคนไม่ต่ำกว่า 50,000 ราย เสียชีวิตจากภาวะไตวาย ทั้งนี้ โดยไม่มีสาเหตุเกี่ยวข้องกับที่เคยรู้จัก เช่น ความดันโลหิตสูงและเบาหวาน

ในจำนวนนี้ ส่วนมากเป็นชายที่อายุยังไม่มากและทำงานกลางแจ้งท่ามกลางอากาศร้อนและได้รับน้ำดื่มไม่พอ ข้อมูลจากประเทศในอเมริกากลางซึ่งจากการรวบรวมตัวเลข พบว่ามีคนงานไม่ต่ำกว่า 20,000 ราย ที่ทำงานในไร่อ้อยและเสียชีวิตเนื่องจากไตวายและกลายเป็นประเด็นที่น่าจะเกี่ยวกับผลกระทบที่เกิดจากความร้อน

โดยที่คนงานเหล่านี้จะมีค่าไตซึ่งตรวจในเลือดค่อยๆสูงขึ้นเรื่อยๆ และโดยที่แทบจะไม่มีหรือไม่มีโปรตีนหรือที่เรียกว่าไข่ขาวรั่วในปัสสาวะแบบในโรคอื่นๆ ผู้ป่วยบางรายมีอาการปัสสาวะแสบ แต่เมื่อเอาไปเพาะเชื้อก็ไม่ปรากฏว่ามีการติดเชื้อใดๆทั้งสิ้น

จากการศึกษาในปี 2016 ได้มีการติดตามสมรรถภาพการทำงานของไตในกลุ่มทำงานในไร่ในละแวกแคลิฟอร์เนีย ในเพียงแค่กะเดียวของการทำงาน มีหลักฐานพบว่าคนงาน 12% มีภาวะไตผิดปกติอย่างเฉียบพลัน ทั้งนี้ แปรผันตามความร้อนและระยะเวลาที่ทำงานกลางแดด... ปรากฏการณ์ดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นแต่เฉพาะในทวีปอเมริกา แต่มีรายงานเช่นกันในประเทศศรีลังกาซึ่งมีชาวนาเป็นจำนวน 100,000 รายทางด้านตอนเหนือของเกาะที่ร้อนที่สุด ก็พบเช่นกันว่ามีไตผิดปกติ และมีการรายงานในปี 2015

ไตวายที่เกิดจากผลของการทำงานหนักและยาวนานท่ามกลางอากาศและแดดร้อนน่าจะมีมาเป็น 10 ปีแล้ว และโดยเฉพาะในช่วงระยะหลังที่โลกร้อนขึ้น ภาวะขาดแคลนน้ำ และการที่เศรษฐกิจถดถอย คนต้องทำงานนาน และหนักขึ้น เพื่อให้ได้ค่าตอบแทนเพื่อเลี้ยงชีวิต ความร้อน น้ำไม่พอและการทำงานรวมทั้งการออกกำลังกลางแดด ส่งผลกระทบต่อไตและเมื่อนานขึ้นซ้ำซากมากขึ้นเรื่อยๆก็นำไปสู่ภาวะไตวายและจำเป็นต้องทำการฟอกเลือดล้างไตในจำนวนที่สูงมากขึ้นเรื่อยๆตามลำดับ

กลไกที่สามารถอธิบายไตวาย เริ่มจากความร้อน การทำงานหนัก ได้รับน้ำไม่เพียงพอ นำไปสู่การที่กล้ามเนื้อได้รับผลกระทบเกิดมีภาวะแหลกสลาย ซึ่งจะปล่อยนิวคลีโอไทด์ (nucleotides) และยูริก และมีระดับของกรดยูริกสูงขึ้น นอกจากนั้นยังมีภาวะที่แลคเตท (lactate) สูงขึ้น น้ำในร่างกายน้อยลง ส่งผลทำให้ปัสสาวะเป็นกรด และไตพยายามที่จะขับกรดยูริกออก ทำให้เกิดมีการตกผลึกตะกอนเกิดขึ้น และจากภาวะต่างๆข้างต้น มีส่วนทับซ้อนกลับไปมา ทำให้เนื้อเยื่อในไตเสียหาย (tubular injury, aldose reductase และ fructokinase) และส่งผลกลับมาทำให้มีการตกผลึกและตะกอนมากขึ้นไปอีก ภาวะเหล่านี้มีการสะสมขึ้นเรื่อยๆจนเกิดเป็นไตวายเรื้อรัง

การศึกษาในหนูเพื่อพิสูจน์ผลของการที่ได้รับน้ำไม่เพียงพอจากการที่อยู่ท่ามกลางสภาพอากาศร้อน ในการรายงานในปี 2014 เกิดจากระบบเอนไซม์ในท่อไตเล็กส่วนต้น (proximal tubules) ซึ่งทำหน้าที่ในการเปลี่ยนน้ำตาลกลูโคสเป็นฟรุกโตส และถูกย่อยโดยฟรุกโตไคเนส (fructokinase) ทำให้เกิดมีสารอนุมูลอิสระและกรดยูริกทำให้เกิดมีเนื้อเยื่อท่อไตเล็กๆ เหล่านี้เสียหาย

การพิสูจน์ที่สำคัญก็คือการใช้หนูที่ตัดแต่งพันธุกรรมให้ไม่มีเอ็นไซม์ฟรุกโตไคเนส แม้ว่าจะทำให้ขาดน้ำซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่ก็ไม่มีไตเสียหาย อย่างไรก็ตาม ในหนูปกติ ภาวะที่ไตเสียหายจะสามารถช่วยกลับคืนมาได้เป็นปกติถ้าได้รับน้ำกลับในปริมาณที่พอเพียงทันทีหลังจากที่ขาดน้ำแต่ละครั้ง แต่ถ้าให้น้ำช้าแม้จะให้ในปริมาณเท่ากัน เมื่อจบวันไปแล้วก็ไม่ช่วยปรับสภาพไตให้กลับคืนได้

ในการติดตามคนงาน 189 รายที่เอลซัลวาดอร์ ระดับของกรดยูริกในเลือด ในตอนเช้าอยู่ที่ประมาณ 6.5 มิลลิกรัมต่อเดซิลิตร ซึ่งในขณะนั้นอากาศเย็นสบาย แต่เพิ่มขึ้นเป็น 7.2 ในตอนบ่ายหลังจากที่ทำงานมาตลอด และยังมีปัสสาวะเป็นกรดมากขึ้นเรื่อยๆหลังจากที่ทำงานไป และส่งผลทำให้ระดับของยูริกในปัสสาวะสูงขึ้นไปอีก คล้ายกับภาวะไตผิดปกติหลังได้รับยาเคมีบำบัดในการรักษามะเร็ง ซึ่งพบว่าการที่มีกรดยูริกสูงมากทำให้เกิดมีภาวะไตวายเฉียบพลันและเรื้อรังได้

รายงานในปี 2017 พบว่าในกลุ่มคนงานในไร่อ้อยที่ได้รับน้ำเพียงพอเป็นระยะ มีการพักในที่ร่มเป็นระยะทำให้มีผลในการปกป้องรักษาไตได้... บทเรียนเหล่านี้น่าจะต้องนำมาใช้ป้องกันคนไทยที่ต้องทำงานกลางแดด กลางแจ้งในระยะเวลาติดต่อกันและแทนที่จะทำการดื่มน้ำเป็นระยะ กลับรวบยอดเป็นคราวๆเมื่อผ่านไปหลายชั่วโมงแล้ว

นอกจากนั้น เครื่องดื่มน้ำอัดลมน้ำหวาน ที่คนทำงานกลางแดดหรือทำงานหนักจะรู้สึกชื่นใจ ดับร้อน ดับกระหาย พบว่ากลับเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้ขาดน้ำมากขึ้นไปอีก ทำให้เนื้อเยื่อท่อไตพังโดยผ่านทางกระบวนการเอนไซม์ ที่แปรเปลี่ยนให้เป็นฟรุกโตสมากขึ้นดังที่กล่าวไปข้างต้น ทั้งนี้ ยังรวมถึงเครื่องดื่มในประเทศไทยที่แจ้งว่าไม่มีกลูโคส แต่แท้ที่จริงเป็นน้ำตาลฟรุกโตสก็จะมีอันตรายเช่นกันหรือมากกว่าด้วยซ้ำ

สาเหตุไตวายในประเทศไทย คงไม่ได้อยู่เพียงแค่ทำงานหนักเหนื่อยในอากาศร้อนได้น้ำไม่พอ มีน้ำอัดลม แต่ยังมีข้อสำคัญคือ การใช้ยาแก้ปวด แก้ไข้ แก้เมื่อย ซึ่งยาเหล่านี้ทำให้ไตวายได้โดยตรงและยังมีสารเคมีที่ใช้ในการเก็บรักษาอาหารให้ทนนานดูสดใหม่ ไม่เหม็นหืน ซึ่งทำลายไตและตับได้โดยตรงและในพื้นที่บางแห่งการใช้น้ำบาดาลซึ่งมีธาตุหรือสารปนเปื้อนซึ่งจะทำให้ไตวายเรื้อรัง และยังซ้ำร้ายในคนที่มีโรคเบาหวาน โรคความดันสูงที่ไม่ได้รับการควบคุมที่เหมาะสมและในอีกหลายๆคนที่ไม่ยอมรักษาเพราะกลัวว่ากินยาแล้วจะไตวาย กลับตายไตวายเพราะตัวโรคนั่นเอง

ปัจจัยต่างๆเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องทำการวิเคราะห์วิจัยในประเทศไทยอีกแล้ว สิ่งต่างๆ ที่ทราบ ณ ขณะนี้เพียงพอแล้วที่จะให้ความรู้ประชาชนและทำการควบคุมโรคประจำตัวจำกัดเครื่องดื่มน้ำอัดลมอย่างเข้มข้น กำจัดการใช้ยาแก้ปวดพร่ำเพรื่อ ควบคุมการใช้สารเคมีในอาหารอย่างเข้มงวดและมีการติดตามอย่างต่อเนื่อง.

หมอดื้อ