วันศุกร์ที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2561
บริการข่าวไทยรัฐLogin
กฎหมายการอุดมศึกษา ตอนที่ 2 สิทธิและเสรีภาพ

กฎหมายการอุดมศึกษา ตอนที่ 2 สิทธิและเสรีภาพ

  • Share:

การบริหารการอุดมศึกษาด้วยคณะกรรมการถือเป็นแนวทางการบริหารจัดการที่เหมาะสมสำหรับการนำมาใช้กับการอุดมศึกษาแต่แนวคิดของการให้อำนาจ ใช้อำนาจ ของคณะกรรมการควรอยู่บนพื้นฐานของสิทธิและเสรีภาพทางวิชาการรวมทั้งสิทธิมนุษยชน ซึ่งถือเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่สถาบันอุดมศึกษาจะต้องมีอยู่ถือว่าเสรีภาพทางวิชาการเป็นส่วนควบของสถาบันอุดมศึกษาและไม่อาจยอมให้พรากไปได้ ถึงแม้ว่ารัฐธรรมนูญ (ฉบับปัจจุบัน พ.ศ. 2550) ได้คุ้มครองเสรีภาพทางวิชาการไว้ในมาตรา 50 แต่ยังไม่เพียงพอ ยังต้องการสำนึกของเสรีภาพทางวิชาการที่กว้างขวางกว่าที่บัญญัติไว้ตามตัวอักษร

สิทธิขั้นพื้นฐาน

กฎหมายอุดมศึกษาในสหรัฐอเมริกามีรากฐานจากรัฐธรรมนูญ กฎหมายของรัฐบาลกลาง และกฎหมายของรัฐ กฎและข้อบังคับว่าด้วยการบริหารของสถาบันอุดมศึกษา นิติกรรมและสัญญา สิทธิมนุษยชน รวมทั้งกรณีข้อพิพาทที่มีคำตัดสินโดยศาล แต่ทั้งหมดอยู่บนฐานของการสร้างกฎเกณฑ์การบริหารด้วยตนเอง (Self-regulation) และศาลมีเจตคติที่มักจะไม่แตะต้อง (Judicial Hand-Off Attitudes) กับสถาบันอุดมศึกษา เพราะให้เกียรติ อาจเป็นเพราะศาลหรือผู้พิพากษาส่วนมากจบการศึกษาจากสถาบันอุดมศึกษาและตระหนักว่าสิทธิและเสรีภาพของสถาบันอุดมศึกษามีความสำคัญในการสร้างภูมิปัญญาให้กับพลเมือง และสร้างความแข็งแกร่งให้กับประเทศชาติ

การใช้อำนาจรัฐตามกฎหมายเป็นการกระทบสิทธิและเสรีภาพถึงแม้จะมีการกล่าวถึง the rule of law หรือที่รู้จักกันในภาษาไทยว่า “หลักนิติธรรม” และมีการกล่าวถึงไว้ในมาตรา 3 ของรัฐธรรมนูญ แต่คนไทยส่วนมากยังคลุมเครือกับความหมายอยู่ แต่สำหรับนักวิชาการส่วนมากเข้าใจความหมายนี้ดี แต่การนำไปปฏิบัติยังขาดเจตคติที่ดีงามหรือทราบซึ้งกับหลักนิติธรรมและมีคำที่อยู่ควบคู่กันอีกคำหนึ่งคือคำว่า due process of law ซึ่งศาสตราจารย์จิตติ ติงศภัทิย์ ได้แปลว่า “กระบวนการอันควรแก่กฎหมาย” ซึ่งทำหน้าที่คุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐานโดยเฉพาะสิทธิของ “เสียงข้างน้อย” ที่อาจถูกกระทบโดย “เสียงข้างมาก” ที่อยู่ในรูปของเสียงลงมติจากคณะกรรมการ

สิทธิและเสรีภาพที่มีอยู่ในสถาบันอุดมศึกษาได้แก่สิทธิและเสรีภาพของคณาจารย์หรือผู้สอน ของนักศึกษาหรือผู้เรียน และของสถาบันอุดมศึกษาเอง ซึ่งเป็นสิทธิและเสรีภาพของผู้แทนสถาบันอุดมศึกษาได้แก่ผู้บริหารหรือผู้กำกับนโยบายการศึกษาได้แก่ สภาสถาบันอุดมศึกษา และอธิการบดี เป็นต้น พวกเขาเหล่านั้นต้องมีสิทธิและเสรีภาพขั้นพื้นฐานที่ถูกกำหนดและรับรองเป็นกฎหมายมิให้ถูกพรากไปได้จากรูปแบบของการบริหารด้วยเสียงข้างมากจากคณะกรรมการที่มีอำนาจเหนือกว่า และใช้อำนาจกับสถาบันอุดมศึกษาโดยใช้เพียงดุลพินิจเท่านั้น

สิทธิและเสรีภาพเหล่านั้นถึงจะมีอยู่จริงแต่อยู่ในรูปของปรัชญา หลักการ ทฤษฎี แนวปฏิบัติ รวมทั้งความเชื่อถือการให้เกียรติยอมรับกันในหมู่นักวิชาการ ส่วนมากเป็นนามธรรม ไม่มีการรับรองหรือยืนยันสิทธินั้นเป็นกฎหมาย เมื่อมีข้อพิพาทเกิดขึ้น การละเมิดสิทธิและเสรีภาพโดยการใช้เสียงข้างมากของคณะกรรมการในแต่ละยุค แต่ละช่วงเวลา และแต่ละสถานการณ์จึงขาดความมั่นคง ไม่อาจคาดหมายผลการติดสินได้เนื่องจากไม่มีหลักประกันสิทธิและเสรีภาพที่ผู้ใดจะละเมิดหรือพรากไปได้แม้ว่าจะเป็นเสียงข้างมากก็ตาม ทำให้ความมั่นใจในการดำเนินการต่าง ๆ หายไป ไม่แน่ใจว่าอะไรถูกอะไรผิด อะไรทำได้อะไรทำไม่ได้ เสมือนไร้ซึ่งกฎหมายหรือหลักการที่จะยืนยันความถูกต้องชอบธรรม

ยกตัวอย่างเช่นการรับรองสิทธิขั้นพื้นฐานของพลเมืองสหรัฐอเมริกาไว้ในรัฐธรรมนูญที่รู้จักกันว่า Bill of Rights ที่จะมีรายการสิทธิที่ถือว่าเป็นสิทธิสำคัญและจำเป็นต้องมีเพื่อการพิทักษ์สิทธิที่ระบุไว้จากการล่วงละเมิดของรัฐบาล ถึงแม้ว่าเสียงข้างมากจากสภาผู้แทนราษฎร ผ่านการเห็นชอบจากวุฒิสภา เสนอโดยประธานาธิบดีที่เป็นตัวแทนของประชาชนโดยตรงแล้วก็ตาม ถ้ากฎหมายหรือข้อบังคับต่าง ๆ ที่เสนอและได้รับความเห็นชอบมาแล้วจากเสียงข้างมาก แต่ขัดต่อสิทธิขั้นพื้นฐานที่รับรองไว้ก็ไม่สามารถใช้บังคับได้

เช่นเดียวกันกับสิทธิและเสรีภาพในสถาบันอุดมศึกษาควรต้องมีการรับรองสิทธินี้ไว้ ตัวอย่างเช่น สิทธิและเสรีภาพของอาจารย์ที่จะตัดสินผลหรือการให้คะแนนหรือการให้เกรดจากการเรียนการสอนของตนนั้นควรต้องได้รับการคุ้มครองไม่ว่าผู้ใดจะแก้ไข ทำแทน หรือเปลี่ยนแปลงการตัดสินผลของอาจารย์มิได้ เว้นแต่จะดำเนินการตามกระบวนการที่บัญญัติไว้ เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีสิทธิและเสรีภาพของนักศึกษาหรือผู้เรียนที่จะเลือกเรียนรายวิชาที่เปิดสอน เลือกอาจารย์ที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์อย่างอิสระรวมทั้งค้นคว้าศึกษาวิจัยได้อย่างอิสระ ไม่ถูกครอบงำหรือจำกัดจากอาจารย์ที่ปรึกษา หรือด้วยผลประโยชน์ของสถาบันการศึกษา หรือเงื่อนไขต่าง ๆ ที่ไม่เป็นธรรมของหลักสูตรการเรียนการสอน และของอาจารย์ที่ปรึกษา เป็นต้น


การบริหารจัดการด้วยคณะกรรมการหลายชุด แต่ละชุดมีอำนาจหรือใช้อำนาจควบคุมเป็นลำดับชั้น เป็นการสร้างระบบบริหารที่เพิ่มขั้นตอนสร้างภาระให้กับสถาบันอุดมศึกษามากขึ้น นอกจากนั้นยังเปิดโอกาสให้หน่วยงานอื่นเข้ามาก้าวล่วงกับสิทธิและเสรีภาพในการบริหารจัดการของสถาบันอุดมศึกษาในรูปแบบของมาตรฐานหรือคุณภาพ นำไปสู่การทำให้เกิดการใช้อำนาจและการกระทำโดยใช้อำนาจรัฐในการละเมิดสิทธิและเสรีภาพได้มากขึ้นอีกด้วย

แนวคิดในการกระจายอำนาจ แบ่งอำนาจ รวมศูนย์อำนาจที่ควรจะเกิดขึ้นในกฎหมายอุดมศึกษาต้องมีการทบทวนหรือพิจารณาอย่างรอบคอบโดยต้องยึดมั่นกับการให้อิสระกับสถาบันอุดมศึกษาตามที่ได้ดำเนินการมาระยะหนึ่งแล้วด้วยการให้สถาบันอุดมศึกษาของรัฐเปลี่ยนสถานภาพเป็นสถาบันอุดมศึกษาในกำกับและพยายามผลักดันทั้งทางตรงและทางอ้อมให้ทุกสถาบันอุดมศึกษาของรัฐมีอิสระ (Autonomous) ในการบริหารจัดการ โดยยอมแลกกับสถานภาพของการเป็นส่วนหนึ่งของระบบราชการ สภานภาพข้าราชการของบุคลากรเพื่ออิสระในการบริหาร แต่ดูเหมือนว่าสถาบันอุดมศึกษาถูกแทรกแซงจากองค์กรภายนอกมากขึ้นกว่าแต่ก่อน

สถาบันอุดมศึกษาควรมีสิทธิและเสรีภาพทางวิชาการที่ได้รับการรับรองและคุ้มครองอย่างเป็นรูปธรรม การให้สถาบันอุดมศึกษาได้บริหารจัดการ หรือปกครองตนเองเป็นแนวทางที่ต่างประเทศได้ใช้และแสดงให้เห็นถึงประสิทธิภาพและประสิทธิผลที่ส่งผลถึงคุณภาพของการจัดการศึกษาเป็นที่ประจักษ์แล้ว

การดำเนินการออกกฎหมายเพื่อใช้อำนาจรัฐในการควบคุมสถาบันอุดมศึกษาจึงต้องพิจารณาอย่างรอบคอบถึงแม้ว่าในระยะเริ่มต้นของการให้อิสระในการบริหารสถาบันอุดมศึกษากับสภาสถาบันอุดมศึกษาตามพระราชบัญญัติของสถาบันอุดมศึกษาแต่ละแห่งจะสร้างปัญหาในการบริหารจัดการบ้าง โดยเฉพาะมหาวิทยาลัยใหม่ที่เกิดขึ้นได้แก่มหาวิทยาลัยราชภัฏและมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล แต่ถือเป็นกระบวนการเรียนรู้และก้าวผ่านขั้นตอนการพัฒนาการบริหารจัดการด้วยตนเอง หรือ Self-regulation

การสร้างปัญหาที่มีผลกระทบต่อสังคมวงกว้างในการบริหารของมหาวิทยาลัยดังกล่าวไม่ควรนำมาใช้เป็นฐานของการออกกฎหมายการอุดมศึกษาเพื่อเข้าควบคุมการบริหารสถาบันอุดมศึกษาหรือมหาวิทยาลัยทั้งระบบ เพราะอาจกระทบกับสถาบันอุดมศึกษาหรือมหาวิทยาลัยเดิมที่ผ่านขั้นตอนการเรียนรู้มาแล้ว และสามารถบริหารจัดการด้วยระบบ Self-regulation หรือ การบริหารด้วยการสร้างกฎเกณฑ์ของการบริหารด้วยตนเองได้อย่างมีคุณภาพ


(โปรดติดตามตอนต่อไป)

 


รองศาสตราจารย์ ดร.กฤษมันต์ วัฒนาณรงค์

คุณอาจสนใจข่าวนี้

คุณอาจสนใจข่าวนี้