วันอาทิตย์ที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2561
บริการข่าวไทยรัฐ

ข่าว

วิดีโอ

คลังพื้นที่อนุรักษ์ ผืนป่าดงพญาเย็น

“กลไกการจัดการด้านการเงิน การคลังของพื้นที่อนุรักษ์ : กรณีเขตผืนป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่” รายงานทีดีอาร์ไอ ฉบับที่ 117 กรกฎาคม 2558 สรุปและเรียบเรียงโดยปริญญารัตน์ เลี้ยงเจริญ มีหลายประเด็นน่าสนใจสะท้อนภาพปัญหา “คน” กับ “ป่า” ในปัจจุบันได้เป็นอย่างดี

ปี 2547 ประเทศไทยมีพื้นที่อนุรักษ์ครอบคลุมทั่วประเทศ 421 แห่ง ประกอบด้วย อุทยานแห่งชาติ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า วนอุทยาน เขตห้ามล่าสัตว์ป่า สวนพฤกษศาสตร์และสวนรุกขชาติ

จุดมุ่งหมายเพื่ออนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและความหลากหลายทางชีวภาพอย่างยั่งยืน ในช่วงปี 2543-2557 มีพื้นที่อนุรักษ์เพิ่มขึ้นร้อยละ 1 ต่อปี โดยในปี 2543 มีพื้นที่อนุรักษ์ 91,327 ตารางกิโลเมตร เพิ่มเป็น 104,978 ตารางกิโลเมตรในปี 2557 คิดเป็นร้อยละ 20 ของพื้นที่ทั้งหมดของประเทศ

ส่วนใหญ่เป็นอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ 99,128 ตารางกิโลเมตร หรือคิดเป็นร้อยละ 95 ของพื้นที่อนุรักษ์ทั้งหมด

ปัญหามีว่า ที่ผ่านมารัฐมีแนวทางส่งเสริมการอนุรักษ์ป่าโดยการบังคับใช้กฎหมายในการกำหนดแนวเขตป่าอนุรักษ์ แหล่งเงินหลักในการสนับสนุนการบริหารจัดการพื้นที่มาจากงบประมาณแผ่นดิน เพื่อสนับสนุนการดำเนินกิจกรรมการอนุรักษ์ป่า การป้องกันรักษาป่าและสัตว์ป่า

นับรวมไปถึงการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของคนที่เกี่ยวข้องในการจัดการพื้นที่อนุรักษ์ น่าสนใจด้วยว่าการจัดการในหลายพื้นที่ประสบปัญหาหลายประการ ได้แก่ การบุกรุกพื้นที่ป่า ความเสื่อมโทรมของทรัพยากรความหลากหลายทางชีวภาพในพื้นที่ การลักลอบค้าสัตว์ป่า...พันธุ์พืช

รวมถึงข้อจำกัดของเงินสนับสนุน เจ้าหน้าที่ในการบริหารจัดการพื้นที่อนุรักษ์โดยเฉพาะในพื้นที่อนุรักษ์ที่เป็นแหล่งท่องเที่ยว

นอกจากนี้แล้ว พื้นที่อนุรักษ์ยังมีเงินนอกจากงบประมาณที่เป็นรายได้จากการท่องเที่ยว รวมถึงเงินสนับสนุนจากองค์กรภาคเอกชนทั้งในและต่างประเทศ...การสนับสนุนจากภาคประชาชน...จากลักษณะความแตกต่างของพื้นที่อนุรักษ์ ทำให้พื้นที่แต่ละแห่งมีการบริหารจัดการ รายรับในการบริหารจัดการที่แตกต่างกัน

การประเมินช่องว่างทางการเงินการคลังของพื้นที่อนุรักษ์ในประเทศไทย พบว่า การจัดการพื้นที่ได้รับการจัดสรรงบประมาณและเจ้าหน้าที่ในจำนวนที่ค่อนข้างจำกัด โดยมีเจ้าหน้าที่ประจำในการบริหารจัดการพื้นที่อนุรักษ์ทั้งหมดเฉลี่ย 3 คน ต่อ 1,000 เฮกตาร์ หรือ 6,250 ไร่ หรือราวๆ 10 ตารางกิโลเมตร

“เงิน”...ใช้จ่ายในการบริการจัดการพื้นที่อนุรักษ์เฉลี่ย 198 บาทต่อเฮกตาร์

เมื่อพิจารณาตามขนาดพื้นที่อนุรักษ์จะพบว่าพื้นที่ขนาดเล็กมีจำนวนเจ้าหน้าที่ 4 คนต่อ 1,000 เฮกตาร์ และมีเงินในการบริหารจัดการ 417 บาทต่อเฮกตาร์...ส่วนพื้นที่ขนาดกลางและขนาดใหญ่มีจำนวนเจ้าหน้าที่เพียง 1-2 คนต่อ 1,000 เฮกตาร์ และมีเงินในการบริหารจัดการเพียง 61-189 บาทต่อเฮกตาร์เท่านั้น

สะท้อนให้เห็นว่า “พื้นที่อนุรักษ์” ส่วนหนึ่งมีจำนวนคนและงบประมาณในเกณฑ์ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของแต่ละกลุ่ม ควรที่จะต้องได้รับการจัดสรรเพื่อส่งเสริม เพิ่มประสิทธิภาพการบริการจัดการพื้นที่อย่างเหมาะสม

ในขณะที่บางพื้นที่มีจำนวนคน...งบประมาณสูงกว่าค่าเฉลี่ย อาจต้องเร่งรัดให้มีการเพิ่มศักยภาพเจ้าหน้าที่ หามาตรการ...กลวิธีให้พื้นที่อนุรักษ์เหล่านี้สามารถสร้างหรือมีระบบการเงินการคลังของตนเอง อันจะนำไปสู่การลดภาระทางการคลังของแผ่นดิน

ที่มาของ “แหล่งเงิน” เพื่อการบริการจัดการพื้นที่อนุรักษ์ทั่วโลก หนึ่ง...ได้จากการจัดสรรงบประมาณประจำปี สอง...ได้จากกิจกรรมใช้ประโยชน์ในพื้นที่อนุรักษ์ จัดเก็บรายได้จากกิจกรรมที่ใช้ประโยชน์ในพื้นที่ หลักๆประกอบด้วย รายได้จากการท่องเที่ยว ค่าเข้าชมอุทยาน ค่าบริการกิจกรรมในพื้นที่ การขึ้นหอดู...ส่องสัตว์ ค่าที่จอดรถ ค่าสถานที่กางเต็นท์ ค่าเช่าที่พัก ค่าธรรมเนียมร้านค้า...เรือท่องเที่ยว ค่าใบอนุญาตล่าสัตว์...ตกปลา

ค่าเช่าหรือจำหน่ายอุปกรณ์ต่างๆ การนันทนาการ รายได้จากสินค้าของที่ระลึก เอกสาร หนังสือด้านธรรมชาติวิทยาและแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติต่างๆ รวมถึงค่าธรรมเนียมในการใช้ทรัพยากร และค่าปรับ

สาม...แหล่งเงินที่ได้จากการสนับสนุนจากหน่วยงานภายนอก เงินบริจาค เงินจากรัฐบาลท้องถิ่น จากองค์กรพัฒนาเอกชนในประเทศจากกลุ่มชุมชนในพื้นที่ ฯลฯ และ สี่...แหล่งเงินจากที่อื่นๆ

ผืนป่ามรดกโลกดงพญาเย็น–เขาใหญ่ มีเอกลักษณ์เป็นที่น่าสนใจของหลายๆฝ่าย มีงบประมาณเพื่อการทำงานจากส่วนที่เป็นเงินงบประมาณและนอกงบประมาณ การศึกษาเพื่อประเมินรูปแบบการบริหารจัดการ จะนำมาซึ่งเครื่องมือเศรษฐศาสตร์ใช้จัดการพื้นที่อนุรักษ์ ซึ่งจะเป็นกลไกส่งเสริมความร่วมมือจากภาคส่วนต่างๆ

ผืนป่าแห่งนี้เป็นมรดกทางธรรมชาติแห่งที่ 2 ของประเทศไทยที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกจากองค์การยูเนสโกในปี 2548 มีพื้นที่รวมทั้งสิ้น 6,199 ตารางกิโลเมตร ประกอบด้วยพื้นที่อนุรักษ์ขนาดใหญ่ 5 แห่งที่มีระบบนิเวศติดต่อกัน ได้แก่ อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ อุทยานแห่งชาติทับลาน อุทยานแห่งชาติปางสีดา อุทยานแห่งชาติตาพระยา และเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าดงใหญ่

มีชุมชนโดยรอบ 58 ตำบล...ใน 22 อำเภอ...ใน 6 จังหวัด คือ นครราชสีมา สระบุรี นครนายก ปราจีนบุรี สระแก้ว บุรีรัมย์ เป็นผืนป่าอนุรักษ์ระบบนิเวศตามธรรมชาติที่มีทรัพยากรธรรมชาติ ความหลากหลายทางชีวภาพทั้งนิเวศป่าไม้และสัตว์ป่าที่หายากและใกล้สูญพันธุ์ ตลอดจนมีทัศนียภาพทางธรรมชาติที่สวยงาม

ถือเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติที่สำคัญของ “ประเทศไทย” และ “ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้”...แนวรอบผืนป่ามรดกโลกแห่งนี้บางช่วงอยู่ติดต่อกับระบบนิเวศป่าไม้ขนาดย่อมหลายผืน ได้แก่ เขตห้ามล่าสัตว์ป่าเขาแผงม้า เขตห้ามล่าสัตว์ป่าลำนางรอง ศูนย์ศึกษาธรรมชาติและท่องเที่ยวเชิงนิเวศเจ็ดคต-โป่งก้อนเส้า ศูนย์ศึกษาธรรมชาติเขาภูหลวง

น่าสนใจด้วยว่าพื้นที่ทั้ง 4 แห่งนี้อยู่ในความรับผิดชอบของกรมอุทยานแห่งชาติฯ และยังเกือบเชื่อมต่อกับระบบนิเวศป่าเต็งรังของสถานีวิจัยสิ่งแวดล้อมสะแกราช ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นพื้นที่สงวนชีวมณฑลแห่งยูเนสโก ซึ่งอยู่ภายใต้ความรับผิดชอบของสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย

นอกจากนั้น บางช่วงเชื่อมต่อกับแหล่งท่องเที่ยวที่บริหารงานโดยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือภาคเอกชน เช่น น้ำตกนางรอง น้ำตกวังตะไคร้

ภัยคุกคามหลักของผืนป่ามรดกโลกดงพญาเย็น–เขาใหญ่ คือ การลักลอบตัดไม้และล่าสัตว์ป่า โดยเฉพาะชนิดไม้และสัตว์ที่มีมูลค่าสูงทางเศรษฐกิจ การใช้ประโยชน์ที่ดิน ทรัพยากรธรรมชาติทั้งในและโดยรอบพื้นที่โดยไม่คำนึงถึงส่วนรวม โดยเฉพาะอย่างยิ่งกิจกรรมการปรับเปลี่ยนระบบนิเวศป่าต้นน้ำไปเป็นการใช้ที่ดินแบบอื่นๆ เช่น เป็นแปลงเกษตรเชิงเดี่ยว พัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยว หรือเป็นที่ตั้งชุมชน

จะเกี่ยวโยงกันมากน้อยอย่างไร แว่วๆมาอย่างเรื่องโครงการอุโมงค์สัตว์ป่า ด้านหนึ่งคือความเจริญ...ความดีงามในสายตามนุษย์ แต่อีกด้านหนึ่งที่ต้องยอมรับคือความเสื่อมโทรม เสื่อมถอยของถิ่นอาศัยของสัตว์ป่า

สภาพแวดล้อมที่เปลี่ยนไปทั้งแหล่งอาหาร...ที่อยู่อาศัย ก็จะนำไปสู่การขัดแย้ง แย่งชิงพื้นที่ระหว่าง “คน” กับ “สัตว์ป่า”...เรื่องใหญ่ๆ

ที่จะเกิดขึ้นในป่าเช่นนี้ “มนุษย์” อาจต้องคิดใหม่ทำใหม่.

“กลไกการจัดการด้านการเงิน การคลังของพื้นที่อนุรักษ์ : กรณีเขตผืนป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่” รายงานทีดีอาร์ไอ ฉบับที่ 117 กรกฎาคม 2558 สรุปและเรียบเรียงโดยปริญญารัตน์ เลี้ยงเจริญ มีหลายประเด็นน่าสนใจสะท้อนภาพปัญหา “คน” กับ “ป่า” ... 19 ก.พ. 2561 13:20 19 ก.พ. 2561 13:22 ไทยรัฐ